«Χιούστον, έχουμε πρόβλημα». Οι Βρυξέλλες χωρίς πυξίδα στην εξωτερική πολιτική.

Οι σπόροι της σημερινής κρίσης στο διπλωματικό σώμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης φυτεύτηκαν πριν από δύο δεκαετίες. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) περιγράφεται από νυν και πρώην στελέχη ως ένας θεσμός που μαστίζεται από βαθιές εσωτερικές εντάσεις, καταρρακωμένο ηθικό, έντονη κριτική για την αποτελεσματικότητά του και, κυρίως, έναν ανοιχτό «πόλεμο επικράτειας» (turf war) ανάμεσα στην επικεφαλής της, Κάγια Κάλλας, και την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

«Αφήνοντας στην άκρη την Κάλλας, τη φον ντερ Λάιεν και τους υπόλοιπους, βρισκόμαστε ουσιαστικά σε μια κατάσταση τύπου “Χιούστον, έχουμε πρόβλημα”», επισημαίνει χαρακτηριστικά η Ναταλί Τότσι, πρώην ειδική σύμβουλος των Φεντερίκα Μογκερίνι και Ζοζέπ Μπορέλ, παραπέμποντας στην ιστορική, καταστροφική αποτυχία των συστημάτων της αποστολής Απόλλων 13.
Τα προβλήματα αυτά δεν είναι τωρινά. Η ΕΥΕΔ, η οποία γεννήθηκε μέσα από τη Συνθήκη της Λισαβόνας το 2009, κουβαλά από τη γέννησή της μια δομική αντίφαση. Σχεδιάστηκε για να δώσει στην Ευρώπη μια ισχυρή και συνεκτική φωνή στη διεθνή σκηνή, όμως το τελικό αποτέλεσμα ήταν προϊόν ενός χαοτικού πολιτικού συμβιβασμού της τελευταίας στιγμής.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ήθελαν η ΕΕ να παρεμβαίνει δυναμικά στο εξωτερικό, αλλά δεν ήταν διατεθειμένες να εκχωρήσουν την εθνική τους κυριαρχία ώστε να δημιουργηθεί ένα πραγματικό, πλήρες Υπουργείο Εξωτερικών της ΕΕ. Έτσι, η υπηρεσία εγκλωβίστηκε σε μια «δημιουργική ασάφεια», ακροβατώντας ανάμεσα στην Κομισιόν, το Συμβούλιο και τα 27 κράτη-μέλη.
«Δεν χρειάζεται να είναι κανείς καθηγητής πανεπιστημίου για να δει ότι η ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική αντιμετωπίζει προβλήματα και δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε», δηλώνει ο Χίλκε Ντάικστρα, καθηγητής διεθνούς ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ, χαρακτηρίζοντας τη δομή των Βρυξελλών «ανεπαρκή» (suboptimal).

Κρίση στην κορυφή και «εμμονές»

Η ασάφεια αυτή επηρεάζει διαχρονικά την ηγεσία της υπηρεσίας. Από την Κάθριν Άστον (2009-2014), που επικρίθηκε έντονα ότι ήταν «έξω από τα νερά της», μέχρι τη Φεντερίκα Μογκερίνι (που κατηγορήθηκε για ήπια στάση έναντι της Μόσχας) και τον Ζοζέπ Μπορέλ (που η θητεία του σημαδεύτηκε από διπλωματικές γκάφες), η κορυφή της ΕΥΕΔ βρισκόταν μόνιμα στο στόχαστρο.
Σήμερα, υπό την Κάγια Κάλλας, οι θεσμικές ισορροπίες δοκιμάζονται ακόμη περισσότερο. Η πρώην πρωθυπουργός της Εσθονίας αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από ορισμένους διπλωμάτες, οι οποίοι φοβούνταν εξαρχής μια μονοθεματική εστίαση και «εμμονή» με τη Ρωσία. «Αν ρωτήσεις την Κάλλας πού είναι η Αφρική, μπορεί να σου πει ότι είναι νότια της Ρωσίας», σχολίασε σκωπτικά Ευρωπαίος διπλωμάτης. Παράλληλα, η Κάλλας έχει προκαλέσει εκνευρισμό στις Βρυξέλλες με τις δημόσιες τοποθετήσεις της, παρομοιάζοντας τις εμπορικές πρακτικές της Κίνας με «καρκίνο» και τη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ με «απαρτχάιντ».

Χαμηλό ηθικό, ευνοιοκρατία και οικονομική ασφυξία

Στη βάση της υπηρεσίας, η κατάσταση περιγράφεται εξίσου μελανή. Στελέχη κάνουν λόγο για μια κουλτούρα ευνοιοκρατίας στους διορισμούς και τις μεταθέσεις, όπου άπειροι αξιωματούχοι αναβαθμίζονται σε διευθυντικές θέσεις. Η αποστολή στην ΕΥΕΔ δεν θεωρείται πλέον καλή κίνηση για την καριέρα ενός διπλωμάτη, ενώ το κλίμα είναι τόσο βαρύ που υπάρχουν ισχυρισμοί (τους οποίους διαψεύδει η Κομισιόν) ότι το 8% του προσωπικού βρίσκεται σε άδεια λόγω εργασιακού άγχους (burnout).

Την ίδια στιγμή, η υπηρεσία αντιμετωπίζει σοβαρά δημοσιονομικά ελλείμματα. Η ίδια η Κάλλας προειδοποίησε για μια «σημαντική τρύπα» στον προϋπολογισμό του 1 δισεκατομμυρίου ευρώ, επιβάλλοντας αυστηρή λιτότητα. Η οικονομική στενότητα έφτασε σε τέτοιο σημείο ώστε, σύμφωνα με καταγγελίες ανώτερου αξιωματούχου, τον χειμώνα του 2023 η υπηρεσία αδυνατούσε να θερμάνει τα κεντρικά της γραφεία στις Βρυξέλλες – ισχυρισμό που η Κομισιόν αντέκρουσε, κάνοντας λόγο για προγραμματισμένα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας με τη θερμοκρασία στους 19°C.

Η μεγαλύτερη αποτυχία της ΕΥΕΔ, ωστόσο, εντοπίζεται στην αδυναμία της να προσαρμοστεί στον σύγχρονο, μεταβαλλόμενο κόσμο. Όπως αποκαλύπτει πρώην ανώτερος αξιωματούχος, την ώρα που οι ξένοι ηγέτες (π.χ. από την Κίνα ή το Βιετνάμ) προσέρχονται στις διαπραγματεύσεις με συγκεκριμένα, χειροπιαστά αιτήματα και συμφέροντα, οι Ευρωπαίοι διπλωμάτες εμφανίζονται με γενικόλογες, αφηρημένες διακηρύξεις για τη «βελτίωση της δημοκρατίας» και τις αξίες, χάνοντας την αξιοπιστία τους.
Επιπλέον, σε αντίθεση με άλλες υπηρεσίες της Κομισιόν, η ΕΥΕΔ χαρακτηρίζεται από παντελή έλλειψη σαφών στόχων και λογοδοσίας, καθιστώντας αδύνατη την αξιολόγηση του έργου της.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η συζήτηση για ριζική αναδιάρθρωση φουντώνει. Καθώς η μεταρρύθμιση της υπηρεσίας απαιτεί μια απλή, ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου χωρίς την ανάγκη αλλαγής των Ευρωπαϊκών Συνθηκών, αρκετά στελέχη προτείνουν πλέον το πιο ριζοσπαστικό σενάριο: την πλήρη κατάργηση της ΕΥΕΔ με τη σημερινή της μορφή και τη συγχώνευσή της με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

πηγή


Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.