Κωστας Καλλιαντερης
Ο Βαρθολομαίος στέλνει μήνυμα σε Αθήνα και Άγκυρα: οι μειονότητες δεν μπορούν να είναι όμηροι των ελληνοτουρκικών σχέσεων
Η πιθανή επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης από τον Σεπτέμβριο δεν είναι απλώς θρησκευτική είδηση. Είναι πολιτικό τεστ για την Τουρκία, την Ελλάδα και το μέλλον της ελληνοτουρκικής εξομάλυνσης.
Η παρέμβαση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου δεν ήταν μια τυπική εκκλησιαστική δήλωση.
Ήταν πολιτικό μήνυμα.
Και μάλιστα σε μια στιγμή όπου οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινούνται ξανά ανάμεσα στην προσδοκία εξομάλυνσης και στον φόβο επιστροφής στην ένταση.
Μιλώντας στην τουρκική εφημερίδα Hürriyet, ο Οικουμενικός Πατριάρχης έθεσε το ζήτημα των μειονοτήτων έξω από το στενό πλαίσιο της διμερούς αντιπαράθεσης. Το μήνυμά του ήταν σαφές: οι μειονότητες δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως διαπραγματευτικό χαρτί, ούτε να γίνονται όμηροι των πολιτικών υπολογισμών Αθήνας και Άγκυρας.
Η φράση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς επανέρχεται στο προσκήνιο η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, κλειστή από το 1971, όταν το θεολογικό της τμήμα έπαψε να λειτουργεί μετά τις αλλαγές στο καθεστώς των ιδιωτικών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Τουρκία.
Η Χάλκη ως σύμβολο
Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης δεν είναι ένα απλό εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Είναι σύμβολο της παρουσίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Τουρκία.
Είναι σύμβολο θρησκευτικής ελευθερίας.
Και είναι, εδώ και δεκαετίες, ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Άγκυρας, Φαναρίου, Αθήνας, Βρυξελλών και Ουάσιγκτον.
Η επαναλειτουργία της δεν θα σήμαινε μόνο ότι ένα ιστορικό ίδρυμα ξανανοίγει τις πόρτες του.
Θα σήμαινε ότι η Τουρκία είναι διατεθειμένη να στείλει ένα μήνυμα αυτοπεποίθησης προς τη Δύση: ότι μπορεί να χειριστεί τα ζητήματα των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων όχι ως απειλή, αλλά ως δείκτη θεσμικής ωριμότητας.
Ο Βαρθολομαίος στέλνει μήνυμα σε Αθήνα και Άγκυρα: οι μειονότητες δεν μπορούν να είναι όμηροι των ελληνοτουρκικών σχέσεων
Η πιθανή επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης από τον Σεπτέμβριο δεν είναι απλώς θρησκευτική είδηση. Είναι πολιτικό τεστ για την Τουρκία, την Ελλάδα και το μέλλον της ελληνοτουρκικής εξομάλυνσης.
Η παρέμβαση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου δεν ήταν μια τυπική εκκλησιαστική δήλωση.
Ήταν πολιτικό μήνυμα.
Και μάλιστα σε μια στιγμή όπου οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινούνται ξανά ανάμεσα στην προσδοκία εξομάλυνσης και στον φόβο επιστροφής στην ένταση.
Μιλώντας στην τουρκική εφημερίδα Hürriyet, ο Οικουμενικός Πατριάρχης έθεσε το ζήτημα των μειονοτήτων έξω από το στενό πλαίσιο της διμερούς αντιπαράθεσης. Το μήνυμά του ήταν σαφές: οι μειονότητες δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως διαπραγματευτικό χαρτί, ούτε να γίνονται όμηροι των πολιτικών υπολογισμών Αθήνας και Άγκυρας.
Η φράση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς επανέρχεται στο προσκήνιο η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, κλειστή από το 1971, όταν το θεολογικό της τμήμα έπαψε να λειτουργεί μετά τις αλλαγές στο καθεστώς των ιδιωτικών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Τουρκία.
Η Χάλκη ως σύμβολο
Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης δεν είναι ένα απλό εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Είναι σύμβολο της παρουσίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Τουρκία.
Είναι σύμβολο θρησκευτικής ελευθερίας.
Και είναι, εδώ και δεκαετίες, ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Άγκυρας, Φαναρίου, Αθήνας, Βρυξελλών και Ουάσιγκτον.
Η επαναλειτουργία της δεν θα σήμαινε μόνο ότι ένα ιστορικό ίδρυμα ξανανοίγει τις πόρτες του.
Θα σήμαινε ότι η Τουρκία είναι διατεθειμένη να στείλει ένα μήνυμα αυτοπεποίθησης προς τη Δύση: ότι μπορεί να χειριστεί τα ζητήματα των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων όχι ως απειλή, αλλά ως δείκτη θεσμικής ωριμότητας.
Το παράθυρο του Σεπτεμβρίου
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος ανέφερε ότι οι εργασίες αποκατάστασης στη Σχολή αναμένεται να ολοκληρωθούν τον Σεπτέμβριο και εξέφρασε την ελπίδα ότι οι τουρκικές αρχές θα επιτρέψουν την επαναλειτουργία της.
Η αισιοδοξία δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Τους προηγούμενους μήνες είχαν καταγραφεί επαφές και δηλώσεις που έδειχναν κινητικότητα γύρω από το θέμα, ενώ τουρκικά και ελληνικά μέσα έχουν μεταδώσει ότι ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε ζητήσει από τον υπουργό Παιδείας Γιουσούφ Τεκίν να εξετάσει τις δυνατότητες επαναλειτουργίας της Σχολής.
Αν αυτό το παράθυρο οδηγήσει πράγματι σε απόφαση, η Χάλκη μπορεί να μετατραπεί στο πιο ισχυρό χειροπιαστό δείγμα αποκλιμάκωσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Όχι επειδή λύνει όλα τα ζητήματα.
Αλλά επειδή ακουμπά ένα θέμα βαθιά συμβολικό.
Οι μειονότητες δεν είναι μηχανισμός πίεσης
Το πιο σημαντικό σημείο της παρέμβασης Βαρθολομαίου δεν αφορά μόνο τη Σχολή.
Αφορά τη λογική με την οποία Ελλάδα και Τουρκία αντιμετώπισαν ιστορικά τις μειονότητες.
Η ελληνορθόδοξη μειονότητα στην Τουρκία και η μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη συχνά βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας σιωπηρής λογικής ανταποδοτικότητας: όταν οι διμερείς σχέσεις ήταν καλές, το κλίμα βελτιωνόταν· όταν οι σχέσεις επιδεινώνονταν, οι μειονότητες ένιωθαν την πίεση.
Ο Βαρθολομαίος επιχειρεί να σπάσει αυτή τη λογική.
Και αυτό είναι ίσως το πιο πολιτικό σημείο της παρέμβασής του.
Διότι η προστασία των μειονοτήτων δεν μπορεί να εξαρτάται από την ατζέντα των υπουργείων Εξωτερικών.
Δεν μπορεί να λειτουργεί ως θερμόμετρο των διμερών σχέσεων.
Και δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο πίεσης.
Το μήνυμα προς την Άγκυρα
Για την Τουρκία, η υπόθεση της Χάλκης είναι κάτι περισσότερο από μια εκκλησιαστική εκκρεμότητα.
Είναι ένα τεστ διεθνούς εικόνας.
Σε μια περίοδο όπου η Άγκυρα επιχειρεί να εμφανιστεί ως κεντρικός διπλωματικός παίκτης, από την Ουκρανία μέχρι τη Μέση Ανατολή, η επαναλειτουργία της Σχολής θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κίνηση υψηλού συμβολισμού.
Θα έστελνε μήνυμα προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Θα ενίσχυε το προφίλ της Τουρκίας ως χώρας που μπορεί να συνδυάζει εθνική αυτοπεποίθηση με θρησκευτικές ελευθερίες.
Και θα επέτρεπε στον Ερντογάν να παρουσιάσει την απόφαση όχι ως υποχώρηση, αλλά ως πράξη πολιτικής βούλησης.
Το μήνυμα προς την Αθήνα
Η παρέμβαση όμως δεν απευθύνεται μόνο στην Άγκυρα.
Απευθύνεται και στην Αθήνα.
Ο Βαρθολομαίος υπενθύμισε ότι τα δικαιώματα των μειονοτήτων πρέπει να προστατεύονται ανεξάρτητα από την πορεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Αυτό αφορά και τη μουσουλμανική μειονότητα στην Ελλάδα, για την οποία ο ίδιος επέλεξε να μιλήσει με γλώσσα ισορροπίας και όχι αντιπαράθεσης.
Το μήνυμα είναι λεπτό αλλά σαφές:
Η Ελλάδα και η Τουρκία δεν μπορούν να ζητούν σεβασμό για τις δικές τους ευαίσθητες κοινότητες και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζουν τις μειονότητες ως εργαλεία πολιτικής.
Η θεσμική αξιοπιστία χτίζεται συμμετρικά.
Η μεγάλη εικόνα
Η πιθανή επαναλειτουργία της Χάλκης δεν θα λύσει τα ελληνοτουρκικά.
Δεν θα εξαφανίσει τις διαφορές στο Αιγαίο.
Δεν θα αλλάξει αυτομάτως την τουρκική πολιτική έναντι του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Ούτε θα κλείσει τις εκκρεμότητες που αφορούν τις μειονότητες.
Όμως μπορεί να δημιουργήσει ένα προηγούμενο.
Ένα προηγούμενο που δείχνει ότι ακόμη και τα πιο δύσκολα συμβολικά ζητήματα μπορούν να κινηθούν όταν υπάρχει πολιτική βούληση.
Και σε μια περιοχή όπου η καχυποψία συχνά είναι ισχυρότερη από τη διπλωματία, αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.
Η Χάλκη ως δοκιμασία σοβαρότητας
Η δήλωση Βαρθολομαίου συμπυκνώνει μια αλήθεια που Αθήνα και Άγκυρα συχνά αποφεύγουν να πουν δημόσια.
Οι μειονότητες δεν υπάρχουν για να επιβεβαιώνουν εθνικές αφηγήσεις.
Υπάρχουν ως ζωντανές κοινότητες, με δικαιώματα, μνήμη, ανάγκες και μέλλον.
Αν η Χάλκη επαναλειτουργήσει, θα είναι μια σημαντική στιγμή για το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Αλλά θα είναι και κάτι ευρύτερο.
Θα είναι μια δοκιμασία για το αν η Τουρκία μπορεί να αντιμετωπίσει το Πατριαρχείο ως θεσμό και όχι ως πρόβλημα.
Θα είναι μια δοκιμασία για το αν η Ελλάδα μπορεί να συζητήσει τα μειονοτικά ζητήματα χωρίς αντανακλαστικά φοβίας.
Και θα είναι μια δοκιμασία για το αν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορούν να περάσουν από τη διαχείριση κρίσεων στη διαχείριση εμπιστοσύνης.
Γιατί η Χάλκη, τελικά, δεν είναι μόνο σχολή.
Είναι μέτρο πολιτικού πολιτισμού.
πηγή
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Δημοσίευση σχολίου