Βασιλης Διαμαντακος
Η συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν δεν τερματίζει απλώς έναν πόλεμο. Επαναπροσδιορίζει τις ισορροπίες ασφαλείας, ενέργειας και επιρροής από τον Περσικό Κόλπο έως τη Μεσόγειο.
Η εικόνα του Ντόναλντ Τραμπ να υπογράφει στις Βερσαλλίες το λεγόμενο «Μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ» ενδέχεται να αποδειχθεί μία από τις πλέον συμβολικές στιγμές της διεθνούς διπλωματίας της δεκαετίας.
Όχι επειδή έθεσε οριστικό τέλος στην αντιπαράθεση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Αλλά επειδή σηματοδότησε την πρώτη σοβαρή προσπάθεια αναδιάταξης του γεωπολιτικού χάρτη της Μέσης Ανατολής μετά από χρόνια συγκρούσεων, κυρώσεων, πολέμων δι’ αντιπροσώπων και πυρηνικής αντιπαράθεσης.
Η συμφωνία, η οποία υπεγράφη εξ αποστάσεως από τους προέδρους των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, ενεργοποιεί μια κρίσιμη περίοδο εξήντα ημερών κατά την οποία οι δύο πλευρές θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν ένα πολιτικό μνημόνιο σε δεσμευτική στρατηγική συμφωνία.
Το γεγονός ότι η υπογραφή πραγματοποιήθηκε στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής της G7 δεν είναι τυχαίο.
Το ζήτημα έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια μιας διμερούς διευθέτησης και εξελίσσεται σε υπόθεση παγκόσμιας στρατηγικής σημασίας.
Από τη Σύγκρουση στη Διαχείριση της Συνύπαρξης
Η συμφωνία έρχεται τέσσερις μήνες μετά την πιο επικίνδυνη φάση της αντιπαράθεσης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ιράν και Ισραήλ.
Η κρίση είχε οδηγήσει σε σοβαρές διαταραχές στη ναυσιπλοΐα των Στενών του Ορμούζ, στην εκτόξευση των ασφαλίστρων κινδύνου για τις θαλάσσιες μεταφορές και σε αναταράξεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Η λογική που φαίνεται να υιοθετούν πλέον οι δύο πλευρές δεν είναι η επίλυση όλων των διαφορών τους.
Είναι η δημιουργία ενός πλαισίου διαχείρισης της αντιπαράθεσης.
Το «Μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ» δεν παράγει ειρήνη με την κλασική έννοια.
Παράγει κανόνες συνύπαρξης.
Και αυτό από μόνο του συνιστά μια σημαντική γεωπολιτική μεταβολή.
Τα 14 Σημεία που Αλλάζουν τις Ισορροπίες
Το κείμενο της συμφωνίας περιλαμβάνει δεκατέσσερις βασικές δεσμεύσεις που αγγίζουν σχεδόν κάθε πτυχή της περιφερειακής ασφάλειας.
Προβλέπει άμεσο και μόνιμο τερματισμό στρατιωτικών επιχειρήσεων, σεβασμό της κυριαρχίας των δύο χωρών, σταδιακή άρση του ναυτικού αποκλεισμού κατά του Ιράν, αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, μηχανισμό εποπτείας του πυρηνικού προγράμματος υπό τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας και σταδιακή άρση των αμερικανικών κυρώσεων.
Το πλέον εντυπωσιακό στοιχείο, ωστόσο, αφορά το οικονομικό σκέλος.
Η συμφωνία προβλέπει σχέδιο οικονομικής ανασυγκρότησης ύψους τουλάχιστον 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων, το οποίο φιλοδοξεί να επανεντάξει το Ιράν στην παγκόσμια οικονομία ύστερα από χρόνια απομόνωσης.
Πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους οικονομικούς μετασχηματισμούς που έχουν προταθεί ποτέ για χώρα υπό καθεστώς κυρώσεων.Βεβαίως.
1. Μόνιμος τερματισμός στρατιωτικών επιχειρήσεων
Οι ΗΠΑ, το Ιράν και οι περιφερειακοί τους σύμμαχοι δεσμεύονται σε άμεση παύση των εχθροπραξιών σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου.
Πρόκειται για την πρώτη επίσημη δέσμευση αποκλιμάκωσης που καλύπτει ολόκληρο το πλέγμα συγκρούσεων που συνδέεται με το Ιράν, από τον Λίβανο έως τον Περσικό Κόλπο. Η εφαρμογή της θα αποτελέσει βαρόμετρο για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας.
2. Αμοιβαίος σεβασμός κυριαρχίας
Οι δύο χώρες δεσμεύονται να σέβονται την εδαφική ακεραιότητα και την πολιτική ανεξαρτησία της άλλης πλευράς.
Η διατύπωση αυτή συνιστά έμμεση αναγνώριση ότι η πολιτική αλλαγής καθεστώτος δεν αποτελεί πλέον επίσημο στόχο των δύο πλευρών, μειώνοντας έναν από τους βασικούς παράγοντες έντασης των τελευταίων δεκαετιών.
3. Ολοκλήρωση τελικής συμφωνίας εντός 60 ημερών
Οι δύο πλευρές δεσμεύονται να διαπραγματευθούν μια πλήρως δεσμευτική συμφωνία μέσα σε διάστημα δύο μηνών, με δυνατότητα παράτασης.
Η πρόβλεψη δημιουργεί ένα αυστηρό διπλωματικό χρονοδιάγραμμα, μετατρέποντας τους επόμενους δύο μήνες σε κρίσιμο τεστ πολιτικής βούλησης τόσο για την Ουάσιγκτον όσο και για την Τεχεράνη.
4. Σταδιακή άρση του ναυτικού αποκλεισμού
Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα ξεκινήσουν άμεσα τη σταδιακή άρση των περιορισμών που επηρεάζουν τις θαλάσσιες μεταφορές του Ιράν.
Η απόφαση σηματοδοτεί την πρώτη ουσιαστική χαλάρωση της πολιτικής μέγιστης πίεσης και ανοίγει τον δρόμο για την επιστροφή του Ιράν στις διεθνείς εμπορικές και ενεργειακές ροές.
5. Ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ
Το Ιράν εγγυάται την ασφαλή και χωρίς πρόσθετες χρεώσεις διέλευση εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ.
Η δέσμευση αυτή αφορά άμεσα την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Η ομαλή λειτουργία του Ορμούζ επηρεάζει τις τιμές πετρελαίου, τον πληθωρισμό και την οικονομική σταθερότητα σε Ευρώπη και Ασία.
6. Ταμείο Ανασυγκρότησης 300 δισ. δολαρίων
Προβλέπεται η δημιουργία οικονομικού μηχανισμού ύψους τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων για την ανάπτυξη και ανασυγκρότηση του Ιράν.
Εφόσον υλοποιηθεί, θα πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες προσπάθειες οικονομικής επανένταξης κράτους που βρισκόταν επί χρόνια υπό εκτεταμένο καθεστώς κυρώσεων.
7. Σταδιακή άρση όλων των κυρώσεων
Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να προχωρήσουν στην κατάργηση αμερικανικών, διεθνών και δευτερογενών κυρώσεων.
Το σημείο αυτό αποτελεί το βασικό οικονομικό αντάλλαγμα της συμφωνίας και πιθανόν το σημαντικότερο κίνητρο για την ιρανική ηγεσία.
8. Οριστική αποκήρυξη πυρηνικών όπλων
Το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει ούτε θα αναπτύξει πυρηνικό οπλοστάσιο.
Πρόκειται για τον πυρήνα της συμφωνίας και για το σημείο από το οποίο θα εξαρτηθεί η διεθνής αποδοχή ή απόρριψη του συνολικού πλαισίου.
9. Πάγωμα πυρηνικών δραστηριοτήτων και κυρώσεων
Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων το Ιράν δεν θα επεκτείνει το πρόγραμμα εμπλουτισμού, ενώ οι ΗΠΑ δεν θα επιβάλουν νέες κυρώσεις.
Δημιουργείται μια προσωρινή στρατηγική ισορροπία που μειώνει τον κίνδυνο αιφνίδιας κλιμάκωσης κατά τη διάρκεια των συνομιλιών.
10. Επανεκκίνηση των εξαγωγών πετρελαίου
Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών θα επιτρέψει εκ νέου την εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου και σχετικών προϊόντων.
Η εξέλιξη αυτή μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις διεθνείς τιμές ενέργειας, αυξάνοντας την προσφορά στην παγκόσμια αγορά.
11. Αποδέσμευση παγωμένων κεφαλαίων
Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να διευκολύνουν την αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και κεφαλαίων.
Η εισροή ρευστότητας θα μπορούσε να αποτελέσει κρίσιμο παράγοντα για την ανάκαμψη της ιρανικής οικονομίας και τη σταθερότητα του εσωτερικού πολιτικού συστήματος.
12. Κοινός μηχανισμός παρακολούθησης
Οι δύο χώρες θα δημιουργήσουν κοινό μηχανισμό εποπτείας της εφαρμογής της συμφωνίας.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες προβλέπεται θεσμικός μηχανισμός συνεχούς επικοινωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, μειώνοντας τον κίνδυνο παρερμηνειών και κρίσεων.
13. Σταδιακή μετάβαση στις τελικές διαπραγματεύσεις
Μετά την εφαρμογή των πρώτων μέτρων θα ξεκινήσει η διαπραγμάτευση όλων των υπόλοιπων ανοιχτών θεμάτων.
Η λογική του μνημονίου βασίζεται στη σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης, αντί της άμεσης επίλυσης όλων των διαφορών.
14. Επικύρωση από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ
Η τελική συμφωνία θα αποκτήσει δεσμευτική ισχύ μέσω ψηφίσματος του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η πρόβλεψη αυτή επιδιώκει να μετατρέψει μια διμερή συμφωνία σε στοιχείο της διεθνούς αρχιτεκτονικής ασφαλείας, προσδίδοντάς της μεγαλύτερη πολιτική και νομική ανθεκτικότητα.
Συνολικά, τα 14 σημεία συνθέτουν κάτι πολύ ευρύτερο από μια συμφωνία αποκλιμάκωσης. Αποτελούν ένα προσχέδιο αναδιάταξης της περιφερειακής τάξης στη Μέση Ανατολή, συνδέοντας την πυρηνική ασφάλεια, την ενεργειακή σταθερότητα, τις κυρώσεις και τη γεωοικονομία σε ένα ενιαίο διπλωματικό πλαίσιο.
Το Πυρηνικό Ζήτημα Παραμένει η Καρδιά της Διαπραγμάτευσης
Παρά την πολιτική σημασία της συμφωνίας, το δυσκολότερο κεφάλαιο παραμένει ανοιχτό.
Η Τεχεράνη δεσμεύεται ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα και αποδέχεται τη δημιουργία μηχανισμού διαχείρισης των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου υπό την εποπτεία του ΔΟΑΕ.
Ωστόσο, οι κρίσιμες τεχνικές λεπτομέρειες δεν έχουν ακόμη καθοριστεί.
Το πώς θα γίνει η αραίωση του εμπλουτισμένου ουρανίου, ποιος θα ελέγχει τη διαδικασία, ποιο θα είναι το επιτρεπόμενο επίπεδο εμπλουτισμού και ποιοι μηχανισμοί επιθεώρησης θα εφαρμοστούν αποτελούν ζητήματα που μεταφέρονται στις επόμενες διαπραγματεύσεις.
Με άλλα λόγια, η πολιτική συμφωνία έχει επιτευχθεί.
Η τεχνική συμφωνία όχι.
Και η ιστορία των αμερικανοϊρανικών σχέσεων δείχνει ότι η απόσταση μεταξύ των δύο είναι συχνά μεγάλη.
Η Ενέργεια Επιστρέφει στο Επίκεντρο της Γεωπολιτικής
Ίσως η σημαντικότερη άμεση συνέπεια του μνημονίου αφορά την παγκόσμια οικονομία.
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τη σημαντικότερη ενεργειακή δίοδο του πλανήτη. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και μεγάλο μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Η πλήρης αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο νέων ενεργειακών σοκ και περιορίζει τις πληθωριστικές πιέσεις που είχαν αρχίσει να επανεμφανίζονται διεθνώς.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι αγορές παρακολουθούν τη συμφωνία σχεδόν με την ίδια προσοχή που παρακολουθούν τις αποφάσεις της Federal Reserve ή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.
Στη σύγχρονη γεωοικονομία, η ασφάλεια των ενεργειακών διαδρόμων είναι εξίσου σημαντική με τη νομισματική πολιτική.
Η Κίνα και η G7 Βλέπουν Διαφορετικά την Ίδια Συμφωνία
Η διεθνής αντίδραση αποκαλύπτει και τις διαφορετικές στρατηγικές προσεγγίσεις των μεγάλων δυνάμεων.
Οι ηγέτες της G7 χαιρέτισαν τη συμφωνία ως ιστορική ευκαιρία να αποτραπεί η απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν και να περιοριστούν οι περιφερειακές απειλές που συνδέονται με το πυραυλικό του πρόγραμμα.
Η Κίνα, αντίθετα, επικεντρώθηκε σε δύο διαφορετικές έννοιες: τη σταθερότητα των ενεργειακών ροών και την αποφυγή εξωτερικών παρεμβάσεων.
Το Πεκίνο δεν βλέπει πρωτίστως μια συμφωνία μη διάδοσης πυρηνικών όπλων.
Βλέπει μια συμφωνία που διασφαλίζει τη συνεχή πρόσβαση της κινεζικής οικονομίας στους ενεργειακούς πόρους του Κόλπου.
Η διαφορά αυτή αποκαλύπτει πώς η ίδια διπλωματική εξέλιξη αποκτά διαφορετική σημασία ανάλογα με τα στρατηγικά συμφέροντα κάθε δύναμης.
Η Στρατηγική Νίκη του Τραμπ και το Δίλημμα της Τεχεράνης
Για τον Ντόναλντ Τραμπ, η συμφωνία προσφέρει ένα ισχυρό πολιτικό αφήγημα.
Η αμερικανική κυβέρνηση παρουσιάζει το αποτέλεσμα ως εφαρμογή της αρχής «συμμόρφωση έναντι ανταμοιβής»: το Ιράν λαμβάνει οικονομικά οφέλη μόνο εφόσον τηρεί τις δεσμεύσεις του.
Για την Τεχεράνη, όμως, το διακύβευμα είναι μεγαλύτερο.
Η ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη οικονομικής ανάκαμψης και στην επιθυμία διατήρησης της στρατηγικής της αυτονομίας.
Η πρόσβαση σε διεθνή κεφάλαια, η επανεκκίνηση των πετρελαϊκών εξαγωγών και η πιθανή άρση των κυρώσεων αποτελούν τεράστια κίνητρα.
Αλλά συνοδεύονται από πρωτοφανείς μηχανισμούς διεθνούς επιτήρησης.
Το Παράθυρο των 60 Ημερών
Η ιστορία των αμερικανοϊρανικών σχέσεων είναι γεμάτη από συμφωνίες που δημιούργησαν προσδοκίες αλλά δεν κατάφεραν να επιβιώσουν πολιτικά.
Αυτός είναι ο λόγος που η περίοδος των επόμενων εξήντα ημερών αποκτά τόσο μεγάλη σημασία.
Το μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ δεν αποτελεί το τέλος μιας κρίσης.
Αποτελεί την αρχή μιας νέας φάσης διαπραγμάτευσης για το μέλλον της Μέσης Ανατολής.
Εάν οι συνομιλίες οδηγήσουν σε οριστική συμφωνία, η περιοχή θα μπορούσε να εισέλθει στη σημαντικότερη περίοδο σταθεροποίησης μετά τις συμφωνίες για το πυρηνικό πρόγραμμα του 2015.
Εάν αποτύχουν, η τρέχουσα αποκλιμάκωση ενδέχεται να αποδειχθεί απλώς μια σύντομη ανάπαυλα πριν από έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης.
Για την ώρα, όμως, η υπογραφή στις Βερσαλλίες καταγράφεται ήδη ως μια στιγμή που μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τις σχέσεις Ουάσιγκτον–Τεχεράνης, αλλά ολόκληρη την αρχιτεκτονική ασφάλειας της Μέσης Ανατολής για τα επόμενα χρόνια.
πηγή
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Δημοσίευση σχολίου