Ο Trump τα αλλάζει όλα: τη διεθνή τάξη: Το σχέδιο διάλυσης ΝΑΤΟ, ΕΕ - Μας πρόδωσε λένε οι Ευρωπαίοι
Ένας χρόνος και κάτι ημέρες έχει συμπληρωθεί από τη συμπλήρωση του δεύτερου έτους της προεδρικής θητείας του Donald Trump.
Και είναι πλέον προφανές σε όλους πως ο Αμερικανός πρόεδρος, μετά και την εμφάνιση του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Davos, δεν επιχειρεί απλώς να αλλάξει την πολιτική των ΗΠΑ.
Αλλά έχει βάλει σε εφαρμογή ένα σχέδιο συνολικής ανατροπής της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης, όπως αυτή οικοδομήθηκε γύρω από συμμαχίες, κανόνες και θεσμούς μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Με αιχμή την ωμή ισχύ, τον οικονομικό εκβιασμό και την αμφισβήτηση ακόμη και των πιο στενών συμμάχων των ΗΠΑ, ο Αμερικανός πρόεδρος δείχνει αποφασισμένος να αντικαταστήσει το σύστημα της συνεργασίας με ένα μοντέλο «όποιος αντέξει».
Από τους δασμούς και την εργαλειοποίηση της ενέργειας μέχρι τη Γροιλανδία και την ανοιχτή απαξίωση του ΝΑΤΟ, η Ουάσινγκτον εξελίσσεται στα μάτια των πιο πιστών συμμάχων των ΗΠΑ, των Ευρωπαίων - όπως αναφέρει και το Politico - στον «κακό».
Πίσω από αυτή την επιθετική τακτική δεν υπάρχει παρορμητισμός, αλλά μια ξεκάθαρη στρατηγική: η επιβολή αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας χωρίς δεσμεύσεις, χωρίς κόστος και χωρίς «βάρη συμμάχων».
Ο Trump επενδύει στη σύγχυση, δοκιμάζει αντοχές και μετατρέπει κάθε κρίση σε διαπραγματευτικό όπλο, ακόμη κι αν αυτό διαλύει την ίδια τη συνοχή της Δύσης.
Το μήνυμα είναι σαφές: οι παλιοί κανόνες δεν ισχύουν πια και όποιος δεν προσαρμοστεί, θα συνθλιβεί.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν είναι αν ο κόσμος αλλάζει, αλλά αν οι υπόλοιποι παίκτες είναι έτοιμοι να ζήσουν με τις συνέπειες του «δόγματος Trump».
Ήδη πάντως οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονται ότι ο Trump δεν είναι με το μέρος τους και ότι… «το Αμερικανικό τους Όνειρο είναι νεκρό».
Τι έχει ήδη πετύχει ο Donald Trump
Στις 20 Ιανουαρίου του 2025, ο Donald Trump ανέλαβε για δεύτερη φορά την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών.
Μέσα σε μόλις ένα τέταρτο της νέας του θητείας, κατάφερε να ανατρέψει συθέμελα την διεθνή πολιτική σκηνή, να αποξενώσει συμμάχους και, ταυτόχρονα, να απογοητεύσει ένα μέρος της ίδιας του της εκλογικής βάσης.
Έπειτα από έναν χρόνο διακυβέρνησης, καθίσταται σαφές ότι ο Trump επιχειρεί να ωθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες προς ένα πιο αυταρχικό μοντέλο εξουσίας.
Η κατεύθυνση αυτή αποτελεί άμεση απόρροια της νέας στρατηγικής εθνικής ασφάλειας και της επιθετικής εξωτερικής πολιτικής που υιοθετεί.
Όπως έχει σχολιάσει ο Ρώσος αναλυτής Mikhail Leontyev, η πολιτική αυτή μπορεί να είναι ωμή, αλλά δεν στερείται υπολογισμού.
Ο Trump εμφανίζεται ως πολιτικός «σερίφης», έτοιμος να διαπραγματευτεί με οποιονδήποτε –ακόμη και με τον «διάβολο»– εφόσον το κρίνει συμφέρον για τις ΗΠΑ.
Σε αντίθεση με τον Joe Biden, ο Trump φαίνεται να ασπάζεται μια ακραία εκδοχή του «νόμου της ζούγκλας»: ο καθένας για τον εαυτό του.
Οι συμμαχίες δεν είναι αξίες, αλλά εργαλεία, που εγκαταλείπονται ή επαναφέρονται ανάλογα με το εκάστοτε όφελος.
Ανατροπή του μεταπολεμικού μοντέλου
Αυτό που διαμορφώνεται σήμερα στις ΗΠΑ δεν έχει προηγούμενο στη σύγχρονη ιστορία τους.
Αν και υπήρξαν εξαιρέσεις ισχυρής κεντρικής εξουσίας – όπως επί Abraham Lincoln στον Εμφύλιο Πόλεμο ή επί Franklin D. Roosevelt στη Μεγάλη Ύφεση και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – η σημερινή κατάσταση θεωρείται μοναδική.
Ο Trump αποδόμησε χωρίς εμφανή λόγο ένα διεθνές σύστημα που λειτουργούσε σχεδόν αυτόματα επί 80 χρόνια.
Επανέφερε μια λογική «κατάκτησης» και ωμής ισχύος, θυμίζοντας την εποχή της επέκτασης προς τη Δύση.
Στο πλαίσιο αυτό, αναδύεται αυτό που αναλυτές περιγράφουν ως άσκηση εξουσίας μέσω πίεσης, απειλών και οικονομικού εκβιασμού.
Παρά ταύτα, στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ο Trump δεν έχει καταγράψει σημαντικές επιτυχίες.
Εξαίρεση αποτελεί η αυστηρή μεταναστευτική πολιτική, αν και συνοδεύεται από αντιδράσεις, καθώς έχουν περικοπεί χιλιάδες θέσεις σε ομοσπονδιακές υπηρεσίες, από δασοφύλακες έως προσωπικό ασφαλείας κρίσιμων υποδομών.
«Η Αμερική δεν χρειάζεται συμμάχους»
Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, το State Department προβάλλει τον Trump ως επιτυχημένο ειρηνοποιό.
Ωστόσο, οι πραγματικές διπλωματικές επιτυχίες είναι περιορισμένες.
Αντίθετα, παρατηρείται επιδείνωση των σχέσεων με βασικούς συμμάχους, χωρίς ουσιαστική πρόοδο ούτε με τη Μόσχα ούτε με το Πεκίνο.
Το παραδοσιακό αμερικανικό πλεονέκτημα –η ισχύς μέσω συμμαχιών– φαίνεται να υπονομεύεται.
Η Ευρώπη, που μέχρι πρότινος επέλεγε τη μετριοπάθεια για χάρη της διατήρησης του ΝΑΤΟ, αρχίζει να επανεξετάζει τη στάση της. Το ζήτημα της Greenland ενδέχεται να αποτελέσει σημείο καμπής.
Ο «ουκρανικός δείκτης»
Η στάση του Trump απέναντι στην Ουκρανία δύσκολα θα αλλάξει.
Δεν τάσσεται ανοιχτά υπέρ του Κιέβου, αλλά ούτε και υπέρ της Ρωσίας.
Συνεχίζει να στηρίζει τον Volodymyr Zelensky περισσότερο από πολιτικό πείσμα, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί προσωπικούς διαύλους επικοινωνίας με τον Vladimir Putin.
Ακόμη και αν το Κογκρέσο εγκρίνει νέα πακέτα στήριξης προς την Ουκρανία, η εφαρμογή τους εξαρτάται από τον ίδιο τον πρόεδρο.
Και ο Trump έχει αποδείξει ότι δεν διστάζει να αγνοήσει το πολιτικό κόστος ή πτώση δημοτικότητας.
Η δοκιμασία του MAGA
Η εξωτερική πολιτική Trump έχει προκαλέσει ρωγμές ακόμη και στο εσωτερικό του κινήματος MAGA.
Ενώ είχε υποσχεθεί «τέλος στους πολέμους», οι ΗΠΑ εμπλέκονται ξανά σε εντάσεις γύρω από τη Βενεζουέλα, τη Γροιλανδία, την Κούβα και το Μεξικό.
Οι πιο σκληροπυρηνικοί υποστηρικτές του βλέπουν σε αυτές τις κινήσεις απόδειξη αμερικανικής ισχύος.
Όμως η ιδέα προσάρτησης της Γροιλανδίας δεν βρίσκει ευρεία υποστήριξη ούτε στο Κογκρέσο ούτε στο πολιτικό κατεστημένο.
Το δίλημμα των Ευρωπαίων
Μιλώντας σε πάνελ συζήτησης στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Davos, ο πρωθυπουργός του Βελγίου Bart de Wever, ο οποίος πρόσφατα υπερασπίστηκε την εθνική κυριαρχία της χώρας του απέναντι στις πιέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για κατάσχεση ρωσικών συναλλαγματικών αποθεμάτων, έθεσε τους Ευρωπαίους μπροστά σε ένα αμφιλεγόμενο και σκληρό δίλημμα: ανάμεσα στον ρόλο του «ευτυχισμένου υποτελούς» των Ηνωμένων Πολιτειών και εκείνον του «δυστυχισμένου σκλάβου» των ίδιων δυνάμεων, χωρίς δικαιώματα και ελευθερίες.
«Πιστεύω ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι και πρέπει να πάρει μια απόφαση.
Μέχρι σήμερα προσπαθούσαμε να καλοπιάσουμε τον νέο πρόεδρο στον Λευκό Οίκο.
Ήμασταν πολύ επιεικείς, ακόμη και στο θέμα των δασμών.
Δείξαμε ανοχή, ελπίζοντας να εξασφαλίσουμε τη στήριξή του στον πόλεμο στην Ουκρανία. Τώρα βρισκόμαστε σε πολύ κακή θέση.
Εξαρτόμαστε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και γι’ αυτό επιλέξαμε την επιείκεια.
Όμως πλέον παραβιάζονται τόσες κόκκινες γραμμές, που το δίλημμα είναι ζήτημα αυτοσεβασμού.
Άλλο να είσαι ευτυχισμένος υποτελής και άλλο δυστυχισμένος σκλάβος. Αν υποχωρήσετε τώρα, θα χάσετε την αξιοπρέπειά σας.
Και αυτό είναι ίσως το πολυτιμότερο στοιχείο μιας δημοκρατίας», τόνισε ο Βέλγος πρωθυπουργός.
Όπως φάνηκε, ελάχιστοι εντός και εκτός της αίθουσας αντιλήφθηκαν την ειρωνεία των λόγων του de Wever, θεωρώντας αυτονόητο ότι η θέση του «υποτελούς» είναι προτιμότερη.
Ωστόσο, ο Βέλγος πρωθυπουργός επεδίωκε να αναδείξει κάτι βαθύτερο: ότι η Ευρώπη έχει ξεχάσει τι σημαίνει πραγματική αξιοπρέπεια και αυτοσεβασμός, ανταλλάσσοντάς τα με μια άνετη ζωή κάτω από την αμερικανική ομπρέλα.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η Ευρώπη έχει μετατραπεί εδώ και χρόνια σε υπηρέτη της Αμερικής.
Απλώς στο παρελθόν ο «κύριος» φερόταν με καλοσύνη και την τάιζε πλουσιοπάροχα, ενώ σήμερα, ακολουθώντας τα δικά του γεωπολιτικά συμφέροντα, επέλεξε να χρησιμοποιήσει το ραβδί και να αφαιρέσει μέρος της περιουσίας του «υποτελούς».
Η παγίδα
Το πρόβλημα, όπως επισημαίνεται, είναι ότι αυτή η κατάσταση δεν θα έπρεπε καν να έχει προκύψει, αν οι Ευρωπαίοι δεν είχαν παγιδευτεί σε μια νοοτροπία εξάρτησης, τρέφοντας παράλληλα την αυταπάτη ότι ο υπερατλαντικός «προστάτης» τους θεωρούσε περίπου ίσους.
Δεν τους θεωρεί, ούτε τους αντιμετωπίζει ως τέτοιους.
Αυτό αποτυπώθηκε με ωμή ειλικρίνεια στη δήλωση του υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ Scott Bessent, ο οποίος υποστήριξε ότι το καλύτερο που μπορούν να κάνουν σήμερα οι Ευρωπαίοι είναι να χαλαρώσουν και να μην προβάλλουν καμία αντίσταση.
«Κάντε τη Γροιλανδία μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών και δεν θα υπάρξει σύγκρουση, γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι σήμερα η πιο «καυτή» χώρα στον κόσμο, είμαστε η ισχυρότερη χώρα στον κόσμο.
Οι Ευρωπαίοι δείχνουν αδυναμία, οι ΗΠΑ δείχνουν δύναμη», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η Ευρώπη μπορεί πράγματι να αντισταθεί στον Donald Trump – και αν ναι, με ποιον τρόπο.
Ακραίες ιδέες, όπως η δημιουργία νέας στρατιωτικής συμμαχίας χωρίς τις ΗΠΑ ή η απόκτηση πυρηνικών όπλων από τη Γερμανία, απορρίπτονται ως μη ρεαλιστικές.
Ο ρόλος της Γροιλανδίας
Πριν εξεταστούν πιο ρεαλιστικά σενάρια, αξίζει να διευκρινιστεί γιατί η Γροιλανδία έχει αποκτήσει τόσο αιφνιδίως κομβική σημασία για την Ουάσινγκτον.
Από καθαρά στρατιωτική σκοπιά, «δεν έχει ουσιαστική σημασία», σύμφωνα με τη Neue Zürcher Zeitung, η οποία σημειώνει ότι η αξία της Γροιλανδίας για τις ΗΠΑ είναι κυρίως συμβολική: δεν προσφέρει στρατιωτικό πλεονέκτημα, αλλά λειτουργεί ως επίδειξη ελέγχου, καθορισμού πολιτικών ορίων και προβολής ισχύος προς συμμάχους και αντιπάλους.
Όπως επισημαίνει η εφημερίδα, η πρωτοβουλία Trump δεν αποτελεί στρατιωτικό υπολογισμό, αλλά προσπάθεια επιβολής νέων κανόνων μέσω επιδεικτικής πίεσης.
Για την Ευρώπη, το μήνυμα είναι ανησυχητικό: δεν πρόκειται για τη Γροιλανδία καθαυτή, αλλά για το γεγονός ότι οι ισορροπίες και οι δεσμεύσεις στο εσωτερικό της Δύσης δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες, ακόμη και μεταξύ συμμάχων.
Το τέλος του αμερικανικού ονείρου
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν καταλήξει σε ένα δύσκολο συμπέρασμα: οι Αμερικανοί είναι πλέον οι «κακοί».
Σύμφωνα με το Politico, καθώς οι ηγέτες των 27 χωρών της ΕΕ συγκεντρώνονται στις Βρυξέλλες για μια έκτακτη σύνοδο κορυφής σήμερα Πέμπτη 22/1, αυτή η εκτίμηση κυριαρχεί σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Το αίσθημα φόβου και σκεπτικισμού παραμένει και η σύνοδος θα πραγματοποιηθεί κανονικά, παρά το γεγονός ότι ο Donald Trump δήλωσε αργά το βράδυ της Τετάρτης πως κατέληξε σε συμφωνία για τη Γροιλανδία και ότι τελικά δεν θα επιβάλει δασμούς στις ευρωπαϊκές χώρες — υπογραμμίζοντας ότι η συνάντηση αυτή έχει πλέον ξεπεράσει κατά πολύ την τελευταία κρίση.
Οι βλέψεις του προέδρου των ΗΠΑ στη Γροιλανδία, τις οποίες παρουσίασε νωρίτερα την ίδια ημέρα στην Ελβετία, απαιτώντας «άμεσες διαπραγματεύσεις» για την απόκτηση του νησιού, αποτέλεσαν την τελευταία σταγόνα για πολλούς Ευρωπαίους ηγέτες.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του πρώτου έτους της δεύτερης θητείας του, είχαν προσκολληθεί στην ελπίδα ότι οι χειρότεροι φόβοι τους για τη χώρα που στήριξε την ευρωπαϊκή ασφάλεια από το 1945 δεν θα επαληθεύονταν.
Όμως η στιγμή για ευγένειες «έχει τελειώσει» και «ήρθε η ώρα να σταθούμε απέναντι στον Trump», δήλωσε στο BBC ο Anders Fogh Rasmussen, πρώην γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ και πρώην πρωθυπουργός της Δανίας.
Οι Ευρωπαίοι ανέφεραν ότι αισθάνονται προσωπικά προδομένοι, μερικοί από αυτούς έχοντας σπουδάσει ή εργαστεί στις ΗΠΑ ή έχοντας υποστηρίξει στενότερους διατλαντικούς δεσμούς.
«Το Αμερικανικό μας Όνειρο πέθανε», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ από χώρα που συγκαταλεγόταν στους πιο ένθερμους υποστηρικτές της διατλαντικής σχέσης.
«Ο Donald Trump το δολοφόνησε».
Η συλλογική αυτή αφύπνιση της Ευρώπης αναμένεται να φανεί στη σύνοδο — όχι μόνο σε ενδεχόμενες αποφάσεις για προετοιμασία εμπορικών αντιμέτρων κατά των ΗΠΑ, αν ο Trump αλλάξει ξανά πορεία και επανέλθει στις αξιώσεις του για τη Γροιλανδία.
Θα αποτυπωθεί επίσης στις δηλώσεις που θα ανταλλάξουν οι ηγέτες τόσο κατ’ ιδίαν όσο και δημόσια. Ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron προανήγγειλε αυτή τη στάση στην ομιλία του στο Davos, δηλώνοντας ότι η Ευρώπη διαθέτει «πολύ ισχυρά εργαλεία» και ότι «πρέπει να τα χρησιμοποιεί όταν δεν γίνεται σεβαστή και όταν δεν τηρούνται οι κανόνες του παιχνιδιού».
Περιορισμένη ανακούφιση
Η ομιλία του Trump στο Davos, κατά την οποία χαρακτήρισε την αυτόνομη περιοχή της Δανίας «δικό μας έδαφος», δεν βοήθησε να πέσουν οι τόνοι, μόλις 24 ώρες πριν από τη βεβιασμένα οργανωμένη σύνοδο στις Βρυξέλλες για την απάντηση στην αποσύνθεση της μεταπολεμικής τάξης.
Παρότι ο Trump απέκλεισε τη χρήση στρατιωτικής βίας για την κατάληψη της Γροιλανδίας, οι κυβερνήσεις της ΕΕ δεν το εξέλαβαν ως υποχώρηση, λόγω της σκληρότητας της ρητορικής του απέναντι στην Ευρώπη και της ξεκάθαρης επιβεβαίωσης των προθέσεών του, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ.
Ο Trump τελικά ανακάλεσε την απειλή επιβολής δασμών σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες που θεωρούσε εμπόδιο στα σχέδιά του για τη Γροιλανδία, αλλά εκείνο το σημείο τα πράγματα είχαν ήδη ξεφύγει.
«Μετά τα μπρος-πίσω των τελευταίων ημερών, πρέπει τώρα να περιμένουμε να δούμε ποιες ουσιαστικές συμφωνίες θα επιτευχθούν μεταξύ του Mark Rutte και του Trump», δήλωσε ο αντικαγκελάριος της Γερμανίας Lars Klingbeil στο ZDF.
Καμία χαλάρωση
«Όποια κι αν είναι η λύση για τη Γροιλανδία, κανείς δεν πρέπει να πιστεύει ότι μπορούμε απλώς να χαλαρώσουμε».
Η στιγμή που ο πρόεδρος των ΗΠΑ απείλησε με δασμούς, το περασμένο Σάββατο, ήταν εκείνη που το ρήγμα «έγινε πραγματικό», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen συνόψισε το κλίμα στην ομιλία της στο Νταβός:
«Ο κόσμος έχει αλλάξει μόνιμα. Πρέπει να αλλάξουμε κι εμείς μαζί του».
Στη σύνοδο, οι ηγέτες της ΕΕ θα συζητήσουν την κατάσταση της διατλαντικής σχέσης. Πριν από την υπαναχώρηση του Trump στο θέμα των δασμών, προετοίμαζαν αίτημα προς την Κομισιόν να ενεργοποιήσει το ισχυρότερο εμπορικό της όπλο απέναντι στις ΗΠΑ: τον Μηχανισμό Αντι-Εξαναγκασμού (ACI).
Η ΕΕ δημιούργησε αυτό το «εμπορικό μπαζούκα» το 2023 για να αντιμετωπίσει απειλές από χώρες που θεωρούσε εχθρικές, κυρίως την Κίνα. Η ιδέα να χρησιμοποιηθεί εναντίον των ΗΠΑ θεωρούνταν μέχρι πρότινος αδιανόητη.
«Βιώνουμε μια μεγάλη ρήξη της παγκόσμιας τάξης», δήλωσε ανώτερος απεσταλμένος χώρας που θεωρούνταν βασικός σύμμαχος των ΗΠΑ. Οι ηγέτες θα συζητήσουν την «απομείωση ρίσκου» από τις ΗΠΑ — όρος που μέχρι τώρα χρησιμοποιούνταν μόνο για την Κίνα. «Η εμπιστοσύνη έχει χαθεί», είπε.
«Σύνοδος ψυχοθεραπείας»
Η σύνοδος θα μοιάζει με «ψυχοθεραπεία», σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΕ που γνωρίζει τις προετοιμασίες.
Θα αποτελέσει ευκαιρία για μια συγκεκριμένη απάντηση στην ομιλία του Trump στο Davos και στον ισχυρισμό του ότι υπάρχει συμφωνία.
Η αίσθηση ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον αξιόπιστος σύμμαχος διαμορφώθηκε σταδιακά. Η πρώτη ρωγμή εμφανίστηκε όταν η κυβέρνηση Trump δημοσίευσε τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας τον Δεκέμβριο, δεσμευόμενη να ενισχύσει «πατριωτικά ευρωπαϊκά κόμματα» εις βάρος της ΕΕ.
Δύο ανώτεροι διπλωμάτες παρομοίασαν τη σημερινή κατάσταση των ΗΠΑ με την περίοδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
«Νομίζω ότι έχουμε ξεπεράσει πλέον το Μόναχο», είπε ένας, αναφερόμενος στη συμφωνία του 1938. «Καταλαβαίνουμε ότι ο κατευνασμός δεν είναι πια σωστή πολιτική».
Η απότομη πτώση του κύρους των ΗΠΑ ήταν ιδιαίτερα οδυνηρή για τη Δανία, την οποία ο Trump χαρακτήρισε «αγνώμονη» στο Νταβός.
Η Κοπεγχάγη έχει σοκαριστεί από τη συμπεριφορά του, έχοντας επί δεκαετίες υπάρξει από τους πιο πιστούς συμμάχους της Ουάσιγκτον, με αποστολές σε επικίνδυνες ζώνες, όπως το Αφγανιστάν.
«Πολλοί από εμάς σπουδάσαμε στις ΗΠΑ, όλοι θέλαμε να δουλέψουμε εκεί», είπε Δανός αξιωματούχος. «Αυτό είναι απλή προδοσία».
πηγή
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Ένας χρόνος και κάτι ημέρες έχει συμπληρωθεί από τη συμπλήρωση του δεύτερου έτους της προεδρικής θητείας του Donald Trump.
Και είναι πλέον προφανές σε όλους πως ο Αμερικανός πρόεδρος, μετά και την εμφάνιση του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Davos, δεν επιχειρεί απλώς να αλλάξει την πολιτική των ΗΠΑ.
Αλλά έχει βάλει σε εφαρμογή ένα σχέδιο συνολικής ανατροπής της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης, όπως αυτή οικοδομήθηκε γύρω από συμμαχίες, κανόνες και θεσμούς μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Με αιχμή την ωμή ισχύ, τον οικονομικό εκβιασμό και την αμφισβήτηση ακόμη και των πιο στενών συμμάχων των ΗΠΑ, ο Αμερικανός πρόεδρος δείχνει αποφασισμένος να αντικαταστήσει το σύστημα της συνεργασίας με ένα μοντέλο «όποιος αντέξει».
Από τους δασμούς και την εργαλειοποίηση της ενέργειας μέχρι τη Γροιλανδία και την ανοιχτή απαξίωση του ΝΑΤΟ, η Ουάσινγκτον εξελίσσεται στα μάτια των πιο πιστών συμμάχων των ΗΠΑ, των Ευρωπαίων - όπως αναφέρει και το Politico - στον «κακό».
Πίσω από αυτή την επιθετική τακτική δεν υπάρχει παρορμητισμός, αλλά μια ξεκάθαρη στρατηγική: η επιβολή αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας χωρίς δεσμεύσεις, χωρίς κόστος και χωρίς «βάρη συμμάχων».
Ο Trump επενδύει στη σύγχυση, δοκιμάζει αντοχές και μετατρέπει κάθε κρίση σε διαπραγματευτικό όπλο, ακόμη κι αν αυτό διαλύει την ίδια τη συνοχή της Δύσης.
Το μήνυμα είναι σαφές: οι παλιοί κανόνες δεν ισχύουν πια και όποιος δεν προσαρμοστεί, θα συνθλιβεί.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν είναι αν ο κόσμος αλλάζει, αλλά αν οι υπόλοιποι παίκτες είναι έτοιμοι να ζήσουν με τις συνέπειες του «δόγματος Trump».
Ήδη πάντως οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονται ότι ο Trump δεν είναι με το μέρος τους και ότι… «το Αμερικανικό τους Όνειρο είναι νεκρό».
Τι έχει ήδη πετύχει ο Donald Trump
Στις 20 Ιανουαρίου του 2025, ο Donald Trump ανέλαβε για δεύτερη φορά την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών.
Μέσα σε μόλις ένα τέταρτο της νέας του θητείας, κατάφερε να ανατρέψει συθέμελα την διεθνή πολιτική σκηνή, να αποξενώσει συμμάχους και, ταυτόχρονα, να απογοητεύσει ένα μέρος της ίδιας του της εκλογικής βάσης.
Έπειτα από έναν χρόνο διακυβέρνησης, καθίσταται σαφές ότι ο Trump επιχειρεί να ωθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες προς ένα πιο αυταρχικό μοντέλο εξουσίας.
Η κατεύθυνση αυτή αποτελεί άμεση απόρροια της νέας στρατηγικής εθνικής ασφάλειας και της επιθετικής εξωτερικής πολιτικής που υιοθετεί.
Όπως έχει σχολιάσει ο Ρώσος αναλυτής Mikhail Leontyev, η πολιτική αυτή μπορεί να είναι ωμή, αλλά δεν στερείται υπολογισμού.
Ο Trump εμφανίζεται ως πολιτικός «σερίφης», έτοιμος να διαπραγματευτεί με οποιονδήποτε –ακόμη και με τον «διάβολο»– εφόσον το κρίνει συμφέρον για τις ΗΠΑ.
Σε αντίθεση με τον Joe Biden, ο Trump φαίνεται να ασπάζεται μια ακραία εκδοχή του «νόμου της ζούγκλας»: ο καθένας για τον εαυτό του.
Οι συμμαχίες δεν είναι αξίες, αλλά εργαλεία, που εγκαταλείπονται ή επαναφέρονται ανάλογα με το εκάστοτε όφελος.
Ανατροπή του μεταπολεμικού μοντέλου
Αυτό που διαμορφώνεται σήμερα στις ΗΠΑ δεν έχει προηγούμενο στη σύγχρονη ιστορία τους.
Αν και υπήρξαν εξαιρέσεις ισχυρής κεντρικής εξουσίας – όπως επί Abraham Lincoln στον Εμφύλιο Πόλεμο ή επί Franklin D. Roosevelt στη Μεγάλη Ύφεση και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – η σημερινή κατάσταση θεωρείται μοναδική.
Ο Trump αποδόμησε χωρίς εμφανή λόγο ένα διεθνές σύστημα που λειτουργούσε σχεδόν αυτόματα επί 80 χρόνια.
Επανέφερε μια λογική «κατάκτησης» και ωμής ισχύος, θυμίζοντας την εποχή της επέκτασης προς τη Δύση.
Στο πλαίσιο αυτό, αναδύεται αυτό που αναλυτές περιγράφουν ως άσκηση εξουσίας μέσω πίεσης, απειλών και οικονομικού εκβιασμού.
Παρά ταύτα, στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ο Trump δεν έχει καταγράψει σημαντικές επιτυχίες.
Εξαίρεση αποτελεί η αυστηρή μεταναστευτική πολιτική, αν και συνοδεύεται από αντιδράσεις, καθώς έχουν περικοπεί χιλιάδες θέσεις σε ομοσπονδιακές υπηρεσίες, από δασοφύλακες έως προσωπικό ασφαλείας κρίσιμων υποδομών.
«Η Αμερική δεν χρειάζεται συμμάχους»
Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, το State Department προβάλλει τον Trump ως επιτυχημένο ειρηνοποιό.
Ωστόσο, οι πραγματικές διπλωματικές επιτυχίες είναι περιορισμένες.
Αντίθετα, παρατηρείται επιδείνωση των σχέσεων με βασικούς συμμάχους, χωρίς ουσιαστική πρόοδο ούτε με τη Μόσχα ούτε με το Πεκίνο.
Το παραδοσιακό αμερικανικό πλεονέκτημα –η ισχύς μέσω συμμαχιών– φαίνεται να υπονομεύεται.
Η Ευρώπη, που μέχρι πρότινος επέλεγε τη μετριοπάθεια για χάρη της διατήρησης του ΝΑΤΟ, αρχίζει να επανεξετάζει τη στάση της. Το ζήτημα της Greenland ενδέχεται να αποτελέσει σημείο καμπής.
Ο «ουκρανικός δείκτης»
Η στάση του Trump απέναντι στην Ουκρανία δύσκολα θα αλλάξει.
Δεν τάσσεται ανοιχτά υπέρ του Κιέβου, αλλά ούτε και υπέρ της Ρωσίας.
Συνεχίζει να στηρίζει τον Volodymyr Zelensky περισσότερο από πολιτικό πείσμα, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί προσωπικούς διαύλους επικοινωνίας με τον Vladimir Putin.
Ακόμη και αν το Κογκρέσο εγκρίνει νέα πακέτα στήριξης προς την Ουκρανία, η εφαρμογή τους εξαρτάται από τον ίδιο τον πρόεδρο.
Και ο Trump έχει αποδείξει ότι δεν διστάζει να αγνοήσει το πολιτικό κόστος ή πτώση δημοτικότητας.
Η δοκιμασία του MAGA
Η εξωτερική πολιτική Trump έχει προκαλέσει ρωγμές ακόμη και στο εσωτερικό του κινήματος MAGA.
Ενώ είχε υποσχεθεί «τέλος στους πολέμους», οι ΗΠΑ εμπλέκονται ξανά σε εντάσεις γύρω από τη Βενεζουέλα, τη Γροιλανδία, την Κούβα και το Μεξικό.
Οι πιο σκληροπυρηνικοί υποστηρικτές του βλέπουν σε αυτές τις κινήσεις απόδειξη αμερικανικής ισχύος.
Όμως η ιδέα προσάρτησης της Γροιλανδίας δεν βρίσκει ευρεία υποστήριξη ούτε στο Κογκρέσο ούτε στο πολιτικό κατεστημένο.
Το δίλημμα των Ευρωπαίων
Μιλώντας σε πάνελ συζήτησης στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Davos, ο πρωθυπουργός του Βελγίου Bart de Wever, ο οποίος πρόσφατα υπερασπίστηκε την εθνική κυριαρχία της χώρας του απέναντι στις πιέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για κατάσχεση ρωσικών συναλλαγματικών αποθεμάτων, έθεσε τους Ευρωπαίους μπροστά σε ένα αμφιλεγόμενο και σκληρό δίλημμα: ανάμεσα στον ρόλο του «ευτυχισμένου υποτελούς» των Ηνωμένων Πολιτειών και εκείνον του «δυστυχισμένου σκλάβου» των ίδιων δυνάμεων, χωρίς δικαιώματα και ελευθερίες.
«Πιστεύω ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι και πρέπει να πάρει μια απόφαση.
Μέχρι σήμερα προσπαθούσαμε να καλοπιάσουμε τον νέο πρόεδρο στον Λευκό Οίκο.
Ήμασταν πολύ επιεικείς, ακόμη και στο θέμα των δασμών.
Δείξαμε ανοχή, ελπίζοντας να εξασφαλίσουμε τη στήριξή του στον πόλεμο στην Ουκρανία. Τώρα βρισκόμαστε σε πολύ κακή θέση.
Εξαρτόμαστε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και γι’ αυτό επιλέξαμε την επιείκεια.
Όμως πλέον παραβιάζονται τόσες κόκκινες γραμμές, που το δίλημμα είναι ζήτημα αυτοσεβασμού.
Άλλο να είσαι ευτυχισμένος υποτελής και άλλο δυστυχισμένος σκλάβος. Αν υποχωρήσετε τώρα, θα χάσετε την αξιοπρέπειά σας.
Και αυτό είναι ίσως το πολυτιμότερο στοιχείο μιας δημοκρατίας», τόνισε ο Βέλγος πρωθυπουργός.
Όπως φάνηκε, ελάχιστοι εντός και εκτός της αίθουσας αντιλήφθηκαν την ειρωνεία των λόγων του de Wever, θεωρώντας αυτονόητο ότι η θέση του «υποτελούς» είναι προτιμότερη.
Ωστόσο, ο Βέλγος πρωθυπουργός επεδίωκε να αναδείξει κάτι βαθύτερο: ότι η Ευρώπη έχει ξεχάσει τι σημαίνει πραγματική αξιοπρέπεια και αυτοσεβασμός, ανταλλάσσοντάς τα με μια άνετη ζωή κάτω από την αμερικανική ομπρέλα.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η Ευρώπη έχει μετατραπεί εδώ και χρόνια σε υπηρέτη της Αμερικής.
Απλώς στο παρελθόν ο «κύριος» φερόταν με καλοσύνη και την τάιζε πλουσιοπάροχα, ενώ σήμερα, ακολουθώντας τα δικά του γεωπολιτικά συμφέροντα, επέλεξε να χρησιμοποιήσει το ραβδί και να αφαιρέσει μέρος της περιουσίας του «υποτελούς».
Η παγίδα
Το πρόβλημα, όπως επισημαίνεται, είναι ότι αυτή η κατάσταση δεν θα έπρεπε καν να έχει προκύψει, αν οι Ευρωπαίοι δεν είχαν παγιδευτεί σε μια νοοτροπία εξάρτησης, τρέφοντας παράλληλα την αυταπάτη ότι ο υπερατλαντικός «προστάτης» τους θεωρούσε περίπου ίσους.
Δεν τους θεωρεί, ούτε τους αντιμετωπίζει ως τέτοιους.
Αυτό αποτυπώθηκε με ωμή ειλικρίνεια στη δήλωση του υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ Scott Bessent, ο οποίος υποστήριξε ότι το καλύτερο που μπορούν να κάνουν σήμερα οι Ευρωπαίοι είναι να χαλαρώσουν και να μην προβάλλουν καμία αντίσταση.
«Κάντε τη Γροιλανδία μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών και δεν θα υπάρξει σύγκρουση, γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι σήμερα η πιο «καυτή» χώρα στον κόσμο, είμαστε η ισχυρότερη χώρα στον κόσμο.
Οι Ευρωπαίοι δείχνουν αδυναμία, οι ΗΠΑ δείχνουν δύναμη», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η Ευρώπη μπορεί πράγματι να αντισταθεί στον Donald Trump – και αν ναι, με ποιον τρόπο.
Ακραίες ιδέες, όπως η δημιουργία νέας στρατιωτικής συμμαχίας χωρίς τις ΗΠΑ ή η απόκτηση πυρηνικών όπλων από τη Γερμανία, απορρίπτονται ως μη ρεαλιστικές.
Ο ρόλος της Γροιλανδίας
Πριν εξεταστούν πιο ρεαλιστικά σενάρια, αξίζει να διευκρινιστεί γιατί η Γροιλανδία έχει αποκτήσει τόσο αιφνιδίως κομβική σημασία για την Ουάσινγκτον.
Από καθαρά στρατιωτική σκοπιά, «δεν έχει ουσιαστική σημασία», σύμφωνα με τη Neue Zürcher Zeitung, η οποία σημειώνει ότι η αξία της Γροιλανδίας για τις ΗΠΑ είναι κυρίως συμβολική: δεν προσφέρει στρατιωτικό πλεονέκτημα, αλλά λειτουργεί ως επίδειξη ελέγχου, καθορισμού πολιτικών ορίων και προβολής ισχύος προς συμμάχους και αντιπάλους.
Όπως επισημαίνει η εφημερίδα, η πρωτοβουλία Trump δεν αποτελεί στρατιωτικό υπολογισμό, αλλά προσπάθεια επιβολής νέων κανόνων μέσω επιδεικτικής πίεσης.
Για την Ευρώπη, το μήνυμα είναι ανησυχητικό: δεν πρόκειται για τη Γροιλανδία καθαυτή, αλλά για το γεγονός ότι οι ισορροπίες και οι δεσμεύσεις στο εσωτερικό της Δύσης δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες, ακόμη και μεταξύ συμμάχων.
Το τέλος του αμερικανικού ονείρου
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν καταλήξει σε ένα δύσκολο συμπέρασμα: οι Αμερικανοί είναι πλέον οι «κακοί».
Σύμφωνα με το Politico, καθώς οι ηγέτες των 27 χωρών της ΕΕ συγκεντρώνονται στις Βρυξέλλες για μια έκτακτη σύνοδο κορυφής σήμερα Πέμπτη 22/1, αυτή η εκτίμηση κυριαρχεί σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Το αίσθημα φόβου και σκεπτικισμού παραμένει και η σύνοδος θα πραγματοποιηθεί κανονικά, παρά το γεγονός ότι ο Donald Trump δήλωσε αργά το βράδυ της Τετάρτης πως κατέληξε σε συμφωνία για τη Γροιλανδία και ότι τελικά δεν θα επιβάλει δασμούς στις ευρωπαϊκές χώρες — υπογραμμίζοντας ότι η συνάντηση αυτή έχει πλέον ξεπεράσει κατά πολύ την τελευταία κρίση.
Οι βλέψεις του προέδρου των ΗΠΑ στη Γροιλανδία, τις οποίες παρουσίασε νωρίτερα την ίδια ημέρα στην Ελβετία, απαιτώντας «άμεσες διαπραγματεύσεις» για την απόκτηση του νησιού, αποτέλεσαν την τελευταία σταγόνα για πολλούς Ευρωπαίους ηγέτες.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του πρώτου έτους της δεύτερης θητείας του, είχαν προσκολληθεί στην ελπίδα ότι οι χειρότεροι φόβοι τους για τη χώρα που στήριξε την ευρωπαϊκή ασφάλεια από το 1945 δεν θα επαληθεύονταν.
Όμως η στιγμή για ευγένειες «έχει τελειώσει» και «ήρθε η ώρα να σταθούμε απέναντι στον Trump», δήλωσε στο BBC ο Anders Fogh Rasmussen, πρώην γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ και πρώην πρωθυπουργός της Δανίας.
Οι Ευρωπαίοι ανέφεραν ότι αισθάνονται προσωπικά προδομένοι, μερικοί από αυτούς έχοντας σπουδάσει ή εργαστεί στις ΗΠΑ ή έχοντας υποστηρίξει στενότερους διατλαντικούς δεσμούς.
«Το Αμερικανικό μας Όνειρο πέθανε», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ από χώρα που συγκαταλεγόταν στους πιο ένθερμους υποστηρικτές της διατλαντικής σχέσης.
«Ο Donald Trump το δολοφόνησε».
Η συλλογική αυτή αφύπνιση της Ευρώπης αναμένεται να φανεί στη σύνοδο — όχι μόνο σε ενδεχόμενες αποφάσεις για προετοιμασία εμπορικών αντιμέτρων κατά των ΗΠΑ, αν ο Trump αλλάξει ξανά πορεία και επανέλθει στις αξιώσεις του για τη Γροιλανδία.
Θα αποτυπωθεί επίσης στις δηλώσεις που θα ανταλλάξουν οι ηγέτες τόσο κατ’ ιδίαν όσο και δημόσια. Ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron προανήγγειλε αυτή τη στάση στην ομιλία του στο Davos, δηλώνοντας ότι η Ευρώπη διαθέτει «πολύ ισχυρά εργαλεία» και ότι «πρέπει να τα χρησιμοποιεί όταν δεν γίνεται σεβαστή και όταν δεν τηρούνται οι κανόνες του παιχνιδιού».
Περιορισμένη ανακούφιση
Η ομιλία του Trump στο Davos, κατά την οποία χαρακτήρισε την αυτόνομη περιοχή της Δανίας «δικό μας έδαφος», δεν βοήθησε να πέσουν οι τόνοι, μόλις 24 ώρες πριν από τη βεβιασμένα οργανωμένη σύνοδο στις Βρυξέλλες για την απάντηση στην αποσύνθεση της μεταπολεμικής τάξης.
Παρότι ο Trump απέκλεισε τη χρήση στρατιωτικής βίας για την κατάληψη της Γροιλανδίας, οι κυβερνήσεις της ΕΕ δεν το εξέλαβαν ως υποχώρηση, λόγω της σκληρότητας της ρητορικής του απέναντι στην Ευρώπη και της ξεκάθαρης επιβεβαίωσης των προθέσεών του, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ.
Ο Trump τελικά ανακάλεσε την απειλή επιβολής δασμών σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες που θεωρούσε εμπόδιο στα σχέδιά του για τη Γροιλανδία, αλλά εκείνο το σημείο τα πράγματα είχαν ήδη ξεφύγει.
«Μετά τα μπρος-πίσω των τελευταίων ημερών, πρέπει τώρα να περιμένουμε να δούμε ποιες ουσιαστικές συμφωνίες θα επιτευχθούν μεταξύ του Mark Rutte και του Trump», δήλωσε ο αντικαγκελάριος της Γερμανίας Lars Klingbeil στο ZDF.
Καμία χαλάρωση
«Όποια κι αν είναι η λύση για τη Γροιλανδία, κανείς δεν πρέπει να πιστεύει ότι μπορούμε απλώς να χαλαρώσουμε».
Η στιγμή που ο πρόεδρος των ΗΠΑ απείλησε με δασμούς, το περασμένο Σάββατο, ήταν εκείνη που το ρήγμα «έγινε πραγματικό», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen συνόψισε το κλίμα στην ομιλία της στο Νταβός:
«Ο κόσμος έχει αλλάξει μόνιμα. Πρέπει να αλλάξουμε κι εμείς μαζί του».
Στη σύνοδο, οι ηγέτες της ΕΕ θα συζητήσουν την κατάσταση της διατλαντικής σχέσης. Πριν από την υπαναχώρηση του Trump στο θέμα των δασμών, προετοίμαζαν αίτημα προς την Κομισιόν να ενεργοποιήσει το ισχυρότερο εμπορικό της όπλο απέναντι στις ΗΠΑ: τον Μηχανισμό Αντι-Εξαναγκασμού (ACI).
Η ΕΕ δημιούργησε αυτό το «εμπορικό μπαζούκα» το 2023 για να αντιμετωπίσει απειλές από χώρες που θεωρούσε εχθρικές, κυρίως την Κίνα. Η ιδέα να χρησιμοποιηθεί εναντίον των ΗΠΑ θεωρούνταν μέχρι πρότινος αδιανόητη.
«Βιώνουμε μια μεγάλη ρήξη της παγκόσμιας τάξης», δήλωσε ανώτερος απεσταλμένος χώρας που θεωρούνταν βασικός σύμμαχος των ΗΠΑ. Οι ηγέτες θα συζητήσουν την «απομείωση ρίσκου» από τις ΗΠΑ — όρος που μέχρι τώρα χρησιμοποιούνταν μόνο για την Κίνα. «Η εμπιστοσύνη έχει χαθεί», είπε.
«Σύνοδος ψυχοθεραπείας»
Η σύνοδος θα μοιάζει με «ψυχοθεραπεία», σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΕ που γνωρίζει τις προετοιμασίες.
Θα αποτελέσει ευκαιρία για μια συγκεκριμένη απάντηση στην ομιλία του Trump στο Davos και στον ισχυρισμό του ότι υπάρχει συμφωνία.
Η αίσθηση ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον αξιόπιστος σύμμαχος διαμορφώθηκε σταδιακά. Η πρώτη ρωγμή εμφανίστηκε όταν η κυβέρνηση Trump δημοσίευσε τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας τον Δεκέμβριο, δεσμευόμενη να ενισχύσει «πατριωτικά ευρωπαϊκά κόμματα» εις βάρος της ΕΕ.
Δύο ανώτεροι διπλωμάτες παρομοίασαν τη σημερινή κατάσταση των ΗΠΑ με την περίοδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
«Νομίζω ότι έχουμε ξεπεράσει πλέον το Μόναχο», είπε ένας, αναφερόμενος στη συμφωνία του 1938. «Καταλαβαίνουμε ότι ο κατευνασμός δεν είναι πια σωστή πολιτική».
Η απότομη πτώση του κύρους των ΗΠΑ ήταν ιδιαίτερα οδυνηρή για τη Δανία, την οποία ο Trump χαρακτήρισε «αγνώμονη» στο Νταβός.
Η Κοπεγχάγη έχει σοκαριστεί από τη συμπεριφορά του, έχοντας επί δεκαετίες υπάρξει από τους πιο πιστούς συμμάχους της Ουάσιγκτον, με αποστολές σε επικίνδυνες ζώνες, όπως το Αφγανιστάν.
«Πολλοί από εμάς σπουδάσαμε στις ΗΠΑ, όλοι θέλαμε να δουλέψουμε εκεί», είπε Δανός αξιωματούχος. «Αυτό είναι απλή προδοσία».
πηγή
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Δημοσίευση σχολίου