Η κρυφή λογική της αμερικανικής υψηλής στρατηγικής – Οι περισσότερες αναλύσεις των πρόσφατων αμερικανικών κινήσεων – από τη Βενεζουέλα έως το Ιράν – ξεκινούν από την ίδια παραδοχή: ότι η αμερικανική στρατηγική στερείται συνοχής και εξαρτάται από τις παρορμήσεις και τον αυτοσχεδιασμό ενός απρόβλεπτου προέδρου. Αυτή η ανάγνωση είναι διαισθητικά ελκυστική, αλλά στρατηγικά παραπλανητική. Αυτό που μοιάζει με αποσπασματικότητα μπορεί, αν ιδωθεί μέσα από το πρίσμα της υψηλής στρατηγικής, να αποκαλύπτει ένα καλά επεξεργασμένο στρατηγικό σχέδιο, το οποίο έχουμε δει να εφαρμόζεται επανειλημμένα στην ιστορία από μεγάλες δυνάμεις όταν καλούνται να διαχειριστούν πολλαπλά μέτωπα.
Πίσω από τις κινήσεις της Ουάσιγκτον διακρίνεται μια συνεκτική λογική που στηρίζεται σε τρεις αλληλένδετους στόχους: πρώτον, στην αναδιαμόρφωση της περιφέρειας ώστε να εξασθενήσει το αντίπαλο στρατηγικό κέντρο· δεύτερον, στον αποσυγχρονισμό πιθανών θεάτρων σύγκρουσης ώστε να αποφευχθεί η ταυτόχρονη πίεση σε πολλαπλά μέτωπα· και, τρίτον, στην εξουδετέρωση των γεωοικονομικών πλεονεκτημάτων που στήριξαν την άνοδο της Κίνας. Και οι τρεις αυτοί στόχοι λειτουργούν σωρευτικά: καμία επιμέρους στρατηγική δεν αρκεί από μόνη της, αλλά η συσσώρευσή τους θα μπορούσε να μεταβάλει τη συνολική ισορροπία ισχύος.
Η χωρική διάσταση
Το πρώτο στοιχείο είναι χωρικό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιχειρούν να αναμετρηθούν μετωπικά με την Κίνα. Προσπαθούν πρώτα να διαμορφώσουν το στρατηγικό περιβάλλον γύρω της. Υπάρχει εδώ μια ειρωνική ιστορική αναλογία. Ο Μάο Τσε Τουνγκ υποστήριζε ότι το κέντρο μπορεί να εξασθενήσει μέσω πίεσης στην περιφέρεια – μέσω της «περικύκλωσης των πόλεων από την ύπαιθρο». Η Ουάσιγκτον μοιάζει να εφαρμόζει σήμερα μια στρατηγική αντίστοιχης λογικής: αντί να αντιμετωπίσει το Πεκίνο άμεσα, ασκεί πίεση σε όλη τη γεωπολιτική περιφέρεια που τροφοδοτεί την κινεζική ισχύ – στη Βενεζουέλα, στο Ιράν, στον Παναμά, στα θαλάσσια στενά, στις εφοδιαστικές αλυσίδες και στους ενεργειακούς κόμβους.
Δεν πρόκειται για κλασική στρατηγική «ανάσχεσης», όπως αυτή του Ψυχρού Πολέμου. Πρόκειται για κάτι πιο σύνθετο: για «rollback» της κινεζικής επιρροής μέσω οπλοποίησης της οικονομικής αλληλεξάρτησης. Στόχος δεν είναι μόνο αντίπαλα κράτη, αλλά τα ίδια τα δίκτυα ροών – ενέργειας, εμπορίου, χρηματοδότησης, θαλάσσιων μεταφορών – μέσω των οποίων η Κίνα απέκτησε στρατηγική μόχλευση. Με άλλα λόγια, η Ουάσιγκτον επιχειρεί να οπλοποιήσει την εξάρτηση της Κίνας από την παγκοσμιοποιημένη οικονομία.
Από αυτή τη σκοπιά, η πολιτική απέναντι στη Βενεζουέλα αφορά την κινεζική γεωοικονομική παρουσία στο Δυτικό Ημισφαίριο. Η εκδίωξη της κινεζικής CK Hutchison από τα λιμάνια του Παναμά εντάσσεται στην ίδια λογική: στην εκκαθάριση της αμερικανικής γεωπολιτικής περιφέρειας από κινεζικά προγεφυρώματα. Τα πλήγματα κατά του Ιράν υπακούουν στην ίδια στρατηγική.
Το Ιράν υπήρξε ταυτόχρονα προμηθευτής φθηνής ενέργειας για την Κίνα, κρίκος του ευρασιατικού άξονα Πεκίνου – Μόσχας – Τεχεράνης και γεωγραφικός κόμβος που συνδέει τον Περσικό Κόλπο, την Κεντρική Ασία και τις κινεζικές χερσαίες διαδρομές.
Η ιστορία των μεγάλων δυνάμεων μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί τέτοιες κινήσεις είναι στρατηγικά αναμενόμενες. Πριν εμπλακούν σε άμεση αντιπαράθεση, τέτοιου είδους δυνάμεις τείνουν πρώτα να εξασφαλίζουν τον γεωγραφικό τους περίγυρο. Η γεωγραφία άλλωστε παρέχει στις ΗΠΑ ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Σε αντίθεση με Κίνα ή Ρωσία, που δραστηριοποιούνται σε ανταγωνιστικά και διαφιλονικούμενα περιφερειακά περιβάλλοντα, οι ΗΠΑ διαθέτουν σαφή ασυμμετρία ισχύος στη δική τους γειτονιά.
Μπορούν, επομένως, να εδραιώνουν τη θέση τους εκεί χωρίς να χάνουν την εστίασή τους από το «μεγάλο παιχνίδι» στον Ινδο-Ειρηνικό. Η περίπτωση της Βενεζουέλας και οι ανακατατάξεις που προκάλεσε ο πόλεμος κατά του Ιράν δεν αποτελούν παρεκκλίσεις από τον ανταγωνισμό με την Κίνα. Είναι μέρος της προετοιμασίας για αυτόν.
Η χρονική διάσταση
Το δεύτερο στοιχείο είναι χρονικό. Η Ουάσιγκτον δεν ανησυχεί μόνο για την ισχύ των επιμέρους αντιπάλων της, αλλά και για το ενδεχόμενο σύμπτωσης πολλαπλών κρίσεων: μια αναμέτρηση για την Ταϊβάν, ταυτόχρονα με πόλεμο φθοράς στην Ευρώπη λόγω Ρωσίας και περιφερειακή ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή λόγω Ιράν. Ακόμη και μια υπερδύναμη αντιμετωπίζει σοβαρούς περιορισμούς όταν καλείται να διαχειριστεί τρία απαιτητικά μέτωπα ταυτόχρονα.
Η απάντηση σε αυτό το πρόβλημα λέγεται «στρατηγικός αποσυγχρονισμός». Η Ουάσιγκτον δεν χρειάζεται να εξαλείψει τελείως όλες τις δευτερεύουσες απειλές. Αρκεί να φροντίσει ώστε να μη συγκλίνουν χρονικά. Οι κινήσεις στο Ιράν και στη Βενεζουέλα αποκτούν νόημα αν ιδωθούν ως προσπάθειες υποβάθμισης ή σταθεροποίησης δευτερευόντων μετώπων, ώστε να μην επηρεαστούν τα αποφασιστικά μέτωπα σε μια μελλοντική αντιπαράθεση με την Κίνα.
Η ίδια λογική εξηγεί και το έντονο αμερικανικό ενδιαφέρον για τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία με όρους ευνοϊκούς για τη Ρωσία: πρόκειται για μια κλασική προσπάθεια αναδιάταξης των απειλών στον χώρο και στον χρόνο ώστε να αποφευχθεί η διάσπαση δυνάμεων σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα.
Η γεωοικονομική διάσταση
Το τρίτο στοιχείο είναι γεωοικονομικό και έχει υποτιμηθεί σημαντικά. Την τελευταία δεκαετία, η Κίνα απολάμβανε ένα εξαιρετικά σημαντικό πλεονέκτημα: την πρόσβαση σε φθηνό πετρέλαιο από χώρες υπό δυτικές κυρώσεις – Ρωσία, Ιράν και Βενεζουέλα. Οι ροές αυτές πρόσφεραν στο Πεκίνο όχι μόνο χαμηλότερο ενεργειακό κόστος αλλά και ενισχυμένη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα.
Επρόκειτο ουσιαστικά για μια έμμεση επιδότηση της κινεζικής ισχύος – ενώ ταυτόχρονα υπονομευόταν η αποτελεσματικότητα των αμερικανικών κυρώσεων και η ανταγωνιστικότητα των δυτικών οικονομιών. Το Ιράν είχε κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διάταξη. Η Κίνα απορροφούσε τη συντριπτική πλειονότητα των ιρανικών πετρελαϊκών εξαγωγών με μεγάλη έκπτωση, παρακάμπτοντας το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Μαζί με Ρωσία και Βενεζουέλα, το Ιράν αποτελούσε έναν από τους τρεις βασικούς πυλώνες μιας ενεργειακής στρατηγικής που παρείχε στην Κίνα φθηνές πρώτες ύλες και ενεργειακή ανθεκτικότητα. Η αμερικανική στρατηγική φαίνεται να επιδιώκει να στερήσει από την Κίνα αυτό το πλεονέκτημα. Με τη διατάραξη των ενεργειακών ροών, με την αύξηση του κόστους ενέργειας και με την αποδυνάμωση καθεστώτων που πρόσφεραν πετρέλαιο με έκπτωση, η Ουάσιγκτον στερεί από το Πεκίνο ένα αθέατο αλλά καθοριστικό γεωοικονομικό πλεονέκτημα.
Αυτό έχει και ευρύτερη στρατηγική σημασία. Το μήνυμα που εκπέμπεται προς τον Παγκόσμιο Νότο είναι ότι μια «στρατηγική εταιρική σχέση» με την Κίνα δεν αποτελεί ασπίδα απέναντι στην αμερικανική σκληρή ισχύ. Υποδομές, επενδύσεις και οικονομικές σχέσεις μπορούν να εξατμιστούν όταν εισέλθει στη σκηνή η στρατιωτική ισχύς. Η κινεζική γεωοικονομική επιρροή, χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφάλειας, αποδεικνύεται πιο εύθραυστη από όσο πολλοί πίστευαν.
Κίνδυνοι και αντίμετρα
Η στρατηγική αυτή δεν είναι χωρίς σοβαρούς κινδύνους. Η προσπάθεια αποσυγχρονισμού μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα – δηλαδή σε ταυτόχρονη κλιμάκωση σε πολλά μέτωπα. Η αναδιάταξη των ενεργειακών αγορών πλήττει συμμάχους όσο και αντιπάλους. Και η επίθεση κατά του Ιράν ενέχει τον κίνδυνο ευρύτερης περιφερειακής ανάφλεξης που θα μπορούσε να εκτροχιάσει την παγκόσμια οικονομία. Η Κίνα, εξάλλου, έχει κατανοήσει πλήρως την αμερικανική στρατηγική και προσαρμόζεται ανάλογα: διαφοροποιεί προμηθευτές, ενισχύει τις χερσαίες ενεργειακές διαδρομές μέσω Ρωσίας και Κεντρικής Ασίας και στηρίζει έμμεσα εταίρους υπό αμερικανική πίεση. Το γεωπολιτικό σκάκι είναι σε πλήρη εξέλιξη.
Το κρίσιμο ερώτημα
Το κεντρικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η αμερικανική πολιτική είναι παρορμητική ή όχι. Είναι αν πράγματι πίσω από τις επιμέρους κινήσεις υπάρχει μια συνεκτική υψηλή στρατηγική. Και η απάντηση φαίνεται να είναι καταφατική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ανοίγουν απερίσκεπτα το ένα μέτωπο πίσω από το άλλο. Επιχειρούν να αναδιατάξουν το γεωπολιτικό περιβάλλον σύμφωνα με μια διαχρονική λογική που έχουν ακολουθήσει και άλλες μεγάλες δυνάμεις στο παρελθόν.
Το αν αυτή η προσέγγιση θα αποδώσει θα εξαρτηθεί από τη διαχείριση τριών μεταβλητών: χρόνου, κόστους και αξιοπιστίας. Αν η Ουάσιγκτον μειώσει τις περιφερειακές τρωτότητές της χωρίς να υπερεκταθεί, θα έχει βελτιώσει τη θέση της στην κεντρική αντιπαράθεση με την Κίνα.
Αν όχι, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακριβώς αυτό που η ίδια η στρατηγική επιδιώκει να αποτρέψει: το ταυτόχρονο άνοιγμα μετώπων με Κίνα, Ρωσία και Ιράν. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι τα επιμέρους μέτωπα, όπως αυτά του Ιράν ή της Ουκρανίας. Είναι η αρχιτεκτονική της επόμενης διεθνούς τάξης.
πηγή
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.
Δημοσίευση σχολίου