Θα φέρει ο πόλεμος με το Ιράν μια “νέα Μέση Ανατολή”;

Γράφουν οι Daniel C. Kurtzer και Aaron David Miller
Όσο καιρό και αν χρειαστεί, η Επιχείρηση "Επική Οργή" αναμφίβολα θα τελειώσει με κάτι που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα χαρακτηρίσουν ως νίκη. Ο στρατός του Ιράν θα γνωρίσει μια μεγάλη ήττα. Η πολιτική του ηγεσία θα αποδυναμωθεί. Τα αποθέματα βαλλιστικών πυραύλων και drones της Τεχεράνης θα εξαντληθούν. Η ικανότητα του Ιράν να ανοικοδομήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα για να αναπτύξει όπλα θα περιοριστεί σημαντικά. Η ικανότητά του να ενεργεί επιθετικά στην περιοχή μέσω πληρεξούσιων θα εξαϋλωθεί. Αυτά τα επιτεύγματα - δεδομένων των απειλών για την περιφερειακή σταθερότητα, το Ισραήλ και τις ΗΠΑ που θέτει το Ιράν από το 1979 - θα είναι σημαντικά.

Αυτό που έρθει μετά τον πόλεμο είναι πιο αβέβαιο. Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, έχει μιλήσει για μια αλλαγή στην "ισορροπία δυνάμεων με τους εχθρούς μας". Ο πρόεδρος Τραμπ έχει μιλήσει για τη μοναδική ευκαιρία που έχουν οι Ιρανοί να απελευθερωθούν από ένα καταπιεστικό καθεστώς και για τον τερματισμό της ριζοσπαστικοποίησης της Μέσης Ανατολής μετά από 47 χρόνια, αν και πιο πρόσφατα δεν το έχει επαναλάβει. Στο Ιράν, ότι απομείνει από το καθεστώς πιθανότατα θα είναι αποφασισμένο για αντίποινα.

Όσο ελκυστικός και αν είναι ο στόχος του μετασχηματισμού, οι ηγέτες των ΗΠΑ και του Ισραήλ θα πρέπει να διατηρούν ρεαλιστικές προσδοκίες και να μην υποθέτουν ότι ο πόλεμος στο Ιράν θα επιφέρει ουσιαστική αλλαγή σε μια περιοχή που έχει βιώσει πολύ λίγη από αυτή. Η ιστορία δεν ήταν ευγενική με τους πλασιέ της ιδέας του μετασχηματισμού της Μέσης Ανατολής. Τις περισσότερες φορές, οι ιδέες για τον τερματισμό των συγκρούσεων, τη σύναψη ειρηνευτικών συμφωνιών και την επίτευξη δημοκρατικής αλλαγής δεν ευδοκίμησαν εκεί.

Κάποιες σαρωτικές αλλαγές φάνηκαν πιθανές στη σύγχρονη ιστορία. Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε το 1991 και τελείωσε ο Ψυχρός Πόλεμος, η σοβιετική υποστήριξη προς περιφερειακούς αποσταθεροποιητές όπως η Συρία, η Λιβύη και το Ιράκ εξασθένησε. Αυτό θα μπορούσε να άνοιξε την πόρτα για τα μετριοπαθή κράτη να επιβληθούν, αλλά τα πραγματικά αποτελέσματα ήταν ελάχιστα, στην καλύτερη περίπτωση. Λίγο πριν την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος μίλησε για ένα "νέο κεφάλαιο στην ιστορία της Μέσης Ανατολής", με πραγματική ειρήνη, συνθήκες μεταξύ των κρατών, ασφάλεια, διπλωματικές σχέσεις, εμπορικές επενδύσεις, οικονομικές σχέσεις, πολιτιστικές ανταλλαγές και τουρισμό - μια "Μέση Ανατολή όπου ο απλός κόσμος θα ζει φυσιολογικές ζωές". Αλλά αυτό το όραμα δεν υλοποιήθηκε.

Το 2011 η Αραβική Άνοιξη δημιούργησε νέες ελπίδες για την περαιτέρω δημοκρατική εξέλιξη της περιοχής με βασικά δικαιώματα που θα προστατεύονται και οικονομική ανάπτυξη που δεν θα αποκλείει κανέναν. Αυτό δεν συνέβη. Αφού το ελπιδοφόρο ξεκίνημα στην Τύνιδα εκτροχιάστηκε και μια αλλαγή ηγεσίας στην Αίγυπτο διατήρησε άθικτο το πραιτοριανό κράτος, οι ελπίδες αυτές διαλύθηκαν. Πράγματι, η Αραβική Άνοιξη και η ανατροπή των αυταρχικών καθεστώτων που την ακολούθησε οδήγησαν τελικά σε μια διχασμένη και δυσλειτουργική Λιβύη, μια πιο αυταρχική Αίγυπτο και μια ακόμη πιο ταραγμένη Υεμένη.

Αν η μετασχηματιστική αλλαγή στην περιοχή δεν είναι εφικτή μετά από αυτόν τον πόλεμο, τι μπορούμε να περιμένουμε; Ακόμα και αν η κυβέρνηση που θα προκύψει στο Ιράν συνεχίσει να ενεργεί όπως προηγουμένως, θα δυσκολευτεί να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τις πολιτοφυλακές-εκπροσώπους της στο εξωτερικό. Ο έλεγχος που ασκεί η Χεζμπολάχ στο λιβανέζικο κράτος πιθανότατα θα συνεχίσει να αποδυναμώνεται χωρίς ιρανική υποστήριξη. Η υποστήριξη του Ιράν προς τους Χούθι στην Υεμένη και τη Χαμάς στη Γάζα μπορεί να μειωθεί, αλλά οι Χούθι θα εξακολουθούν να είναι σε θέση να ενεργούν ανεξάρτητα σε μια διαιρεμένη χώρα. Η Γάζα πιθανότατα θα παραμείνει γεωγραφικά διαιρεμένη, δυσλειτουργική και σποραδικά βίαιη, με τη Χαμάς να διατηρεί τον έλεγχο της σε τμήματα της.

Τα άλλα κράτη του Περσικού Κόλπου αναμένεται πάντως να ανασάνουν συλλογικά με ανακούφιση βλέποντας την απειλή από το Ιράν να μειώνεται, την ίδια στιγμή που θα αξιολογούν τις αμυντικές τους ανάγκες και θα εξετάζουν εάν ο πόλεμος έχει επιταχύνει ή επιβραδύνει τη διαδικασία ομαλοποίησης των σχέσεων τους με το Ισραήλ. Στη Μέση Ανατολή, όπως και αλλού, η γεωγραφία είναι πεπρωμένο. Η εγγύτητα των κρατών του Περσικού με το Ιράν θα συνεχίσει να τα καθιστά ευάλωτα. Θα παραμείνουν, αναγκαστικά, εξαρτημένα από τις ΗΠΑ για την ασφάλεια τους, αλλά θα προσπαθήσουν να διαμορφώσουν τους δεσμούς τους με ένα νέο Ιράν, σε οποιαδήποτε μορφή και αν προκύψει.

Η απειλή και νέων συγκρούσεων στην περιοχή θα παραμείνει. Η Συρία εξακολουθεί να είναι ένα κράτος υπό διαμόρφωση, όπου η εσωτερική πίεση από τα απομεινάρια του ISIS και η εξωτερική πίεση από την Τουρκία και το Ισραήλ θα μπορούσαν ακόμη να οδηγήσουν σε μία σύγκρουση. Η επιλογή του Ισραήλ να μην χρησιμοποιεί την αποτροπή, αλλά να προσφεύγει στη στρατιωτική πρόληψη μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, υποδηλώνει ότι θα συνεχίσει να δρα άμεσα όποτε αντιληφθεί μια αναδυόμενη απειλή, ειδικά εάν η σημερινή ακροδεξιά κυβέρνησή παραμείνει στην εξουσία.

Το τέλος αυτού του πολέμου είναι απίθανο να οδηγήσει σε νέες προσπάθειες για αραβοϊσραηλινή ειρήνευση, όπως ακριβώς το τέλος του πολέμου στη Γάζα δεν έχει ακόμη οδηγήσει σε κάποια σοβαρή οδό προς την ειρήνη. Το παλαιστινιακό εθνικό κίνημα είναι διχασμένο και δυσλειτουργικό, με αδύναμη και γερασμένη ηγεσία. Η Χαμάς είναι σε παρακμή αλλά όχι εκτός μάχης. Μετά την 7η Οκτωβρίου, το Ισραήλ δεν έχει ηγέτες πρόθυμους να συμβιβαστούν με τους Παλαιστίνιους. Οι πολιτικές του Ισραήλ για προσαρτήσεις στη Δυτική Όχθη συνεχίζουν να πλήττουν τις προοπτικές για ειρήνη.

Φαίνεται ότι και σε άλλα μέρη δεν υπάρχουν μεγάλα περιθώρια για σημαντικές πολιτικές αλλαγές ή αναμορφώσεις. Οι Άραβες ηγέτες - όπως αυτοί στις έξι μοναρχίες του Κόλπου και στην Αίγυπτο, την Ιορδανία και το Μαρόκο - είναι δεμένοι με το status quo και κυβερνούν με αντιδημοκρατικά συστήματα, σε μεγάλο βαθμό αυταρχικά, διαιωνίζοντας τις μεγάλες ανισότητες.

Ούτε θα αλλάξουν τα θεμελιώδη προβλήματα στην περιοχή. Η διαφθορά, ο καπιταλισμός των διαπλεκόμενων συμφερόντων και η ανισότητα των φύλων είναι ευρύτατα διαδεδομένα σε ένα μέρος του κόσμου που διαφορετικά θα έβριθε από τεράστιο πλούτο και δυνατότητες. Η διατροφική και υδατική ανασφάλεια απειλεί τους αυξανόμενους πληθυσμούς στην περιοχή. Η ανεργία των νέων και η ανεπαρκής στέγαση παραμένουν προκλήσεις.

Η κυβέρνηση Τραμπ δεν έχει επιδείξει κανένα πραγματικό ενδιαφέρον για μια συνεχή προσπάθεια που θα προωθεί την ειρήνη, τη δημοκρατία ή την οικονομική ισότητα στη Μέση Ανατολή. Οι ηγέτες της Αμερικής φαίνεται να μην έχουν το όραμα, την αποφασιστικότητα και τη δέσμευση για τη σκληρή δουλειά που απαιτείται.

Μια στρατιωτική νίκη των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν και η αποδυνάμωση των αντιπροσώπων του στην περιοχή σίγουρα θα εξομαλύνουν την κατάσταση. Οι αγορές θα βελτιωθούν, όπως και η εικόνα στην αγορά του πετρελαίου. Αυτά δεν είναι μικρά ζητήματα. Οι ΗΠΑ μπορούν να στρέψουν την προσοχή τους στη Ρωσία και τον πόλεμο στην Ουκρανία και να επικεντρωθούν σε πιθανές απειλές από την Κίνα προς την Ταϊβάν.

Ωστόσο, είναι συνετό να θυμηθούμε τη σοφία του ευθυμογράφου Άμπροουζ Μπιρς, του οποίου ο ορισμός για την ειρήνη είναι "μια περίοδος απάτης ανάμεσα σε δύο περιόδους πολέμου". Πόσο καιρός θα χρειαστεί για να περάσουμε ξανά σε αυτή την περίοδο απάτης σε αυτή τη διαλυμένη περιοχή θα εξαρτηθεί από την προθυμία των ηγετών της και όσων βρίσκονται εκτός της Μέσης Ανατολής να μην αποχωρήσουν, αλλά να εργαστούν για πραγματικούς μετασχηματισμούς: για διαρκή ειρήνη, σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οικονομικά οφέλη για όλους.

Ο Daniel C. Kurtzer, πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Αίγυπτο και το Ισραήλ, είναι καθηγητής στη Σχολή Δημοσίων και Διεθνών Υποθέσεων στο Princeton University. Ο Aaron David Miller, πρώην αναλυτής και διαπραγματευτής για τη Μέση Ανατολή στο Υπουργείο Εξωτερικών, είναι ανώτερος συνεργάτης στο Carnegie Endowment for International Peace. 

πηγή


Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του Ellada simera.