ΓΡΙΒΑΣ ΚΩΣΤΑΣ
Με την πρόσφατη επικύρωση του τουρκολιβυκού Μνημονίου του 2019 από το Κοινοβούλιο στην Βεγγάζη, σε συνδυασμό με τις ευθείες πολεμικές απειλές που εκτοξεύονται από την Άγκυρα – ακόμα και σε περίπτωση που η χώρα μας ασκήσει στοιχειώδη θαλάσσια δικαιώματα της – η ανάγκη για out of the box προσεγγίσεις καθίστανται ζωτικής σημασίας.
Η δυναμική του θαλασσοχερσαίου χώρου δείχνει πως είναι σημαντικό να συνειδητοποιηθεί ότι χερσαία δίκτυα προβολής ισχύος στο Αιγαίο επεκτείνουν de facto τα χωρικά ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια και μετατρέπουν μεγάλο μέρος της Ανατολικής Μεσογείου σε χώρο άτυπης ελληνικής εθνικής κυριαρχίας. Έχουμε αναφερθεί και στο παρελθόν στις θετικές συνέπειες που θα είχε για τις ελληνικές αμυντικές ικανότητες, η αξιοποίηση της αρχιπελαγικής δομής του Αιγαίου ως βάση έδρασης για την ανάπτυξη ενός πολυπλέγματος (grid-of-grids) αντιπρόσβασης και άρνησης περιοχής (A2/SD).
Η ανάπτυξη δε αυτού του πολυπλέγματος ενδέχεται να έχει πολύ σημαντικές θετικές συνέπειες και σε έναν άλλον τομέα. Αυτόν της επέκτασης των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια και τη διασφάλιση της ΑΟΖ. Σε αντίθεση δε με ό,τι γενικώς πιστεύεται, το Δίκαιο της Θάλασσας δεν είναι στατικό, αλλά εξελίσσεται και αλλάζει, αλληλεπιδρώντας με διάφορους παράγοντες. Ένας εξ αυτών είναι η διεθνής γεωγραφία της ισχύος. Η αλληλεπίδραση αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη όσον αφορά στη διαμόρφωση των κυριαρχικών δικαιωμάτων κάθε χώρας στις θαλάσσιες εκτάσεις γύρω από αυτήν. Αυτά ισχύουν και για το Αιγαίο και για την Ανατολική Μεσόγειο.
Αρχικά να σημειωθεί ότι το αρχικό όριο των χωρικών υδάτων στα τρία ναυτικά μίλια διαμορφώθηκε εν πολλοίς από το μέγιστο βεληνεκές του χερσαίου πυροβολικού εκείνη την εποχή. Ήταν ο λεγόμενος “κανόνας βολής του πυροβόλου” (cannon shot rule) που αποτέλεσε τη βάση, πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η νομική έννοια των χωρικών υδάτων.
Σε πολύ γενικές γραμμές, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα χωρικά ύδατα αποτελούν την προέκταση της στεριάς μέσα στη θάλασσα, διαμέσου της χερσαίας στρατιωτικής ισχύος. Με πιο απλά λόγια, τα χωρικά ύδατα είναι ο θαλάσσιος χώρος όπου, στη μονομαχία μεταξύ χερσαίας και θαλάσσιας ισχύος, η χερσαία ισχύς πλεονεκτεί.
Συνακόλουθα, ένα παρόμοιο χερσαία εδραζόμενο πολυπλέγμα προβολής ισχύος προς τη θάλασσα, μέσα σε μια αρχιπελαγική δομή, αποτελεί ένα συνδετικό στοιχείο που συνδέει όλα τα νησιά σε μια ενότητα. Επίσης, μετατρέπει τη θάλασσα ανάμεσά τους σε “φυσική” προέκταση της στεριάς και de facto επιλύει το ζήτημα της επέκτασης των χωρικών υδάτων δια ενός “τετελεσμένου ισχύος”. Βέβαια, αυτό απέχει από μια de jure λύση υπέρ των ελληνικών συμφερόντων, αλλά διαμορφώνει μια θετική για την
Ελλάδα κατάσταση στο θεμέλιο της έννοιας των χωρικών υδάτων.
Ο “εμπλουτισμός” της ΑΟΖ
Σε κάθε περίπτωση, η ελληνοτουρκική διαφορά, όσον αφορά τα χωρικά ύδατα, αλλά και την ΑΟΖ, θα ρυθμιστεί εν πολλοίς από ευρύτερες γεωπολιτικές εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο, που θα επιφέρουν και σημαντικές ανατροπές στο ισχύον Δίκαιο της Θάλασσας. Συγκεκριμένα πολλές χώρες του κόσμου, με προεξάρχουσα την Κίνα, έχουν αρχίσει να θεωρούν τα 200 ναυτικά μίλια της ΑΟΖ, ως χώρο όπου δικαιούνται να ασκούν κυριαρχία και όχι απλώς να έχουν το δικαίωμα της αποκλειστικής οικονομικής εκμετάλλευσης.
Επίσης, η Ρωσία, λόγω της διαφαινόμενης τήξης του στρώματος των αρκτικών πάγων, θεωρεί ότι είναι κρίσιμης σημασίας για την ασφάλειά της, να έχει τον πλήρη έλεγχο του Αρκτικού σε βάθος πολλών εκατοντάδων χιλιομέτρων από τις ρωσικές ακτές. Ακόμη και η Ινδία, που αποτελεί μεγάλο στρατηγικό ανταγωνιστή της Κίνας, ταυτίζεται με τις κινεζικές θέσεις όσον αφορά την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στην ΑΟΖ. Παρόμοιες θέσεις έχουν πολλές άλλες χώρες.
Άρα, ο “εμπλουτισμός” της έννοιας της ΑΟΖ, ως χώρου άσκησης εθνικής κυριαρχίας και όχι απλώς αποκλειστικής οικονομικής εκμετάλλευσης, είναι κάτι που ήδη έχει αρχίσει. Εν κατακλείδι, λοιπόν, η ΑΟΖ σταδιακά έχει την τάση να αποκτά ιδιότητες που έχουν τα χωρικά ύδατα. Όπως προαναφέρθηκε, άλλωστε, τα χωρικά ύδατα, ως νομική έννοια, εδράζονται πάνω στις ικανότητες προβολής ισχύος από τη στεριά στη θάλασσα.
Άρα, δια της οικοδόμησης πολυπλεγμάτων άρνησης και αντιπρόσβασης περιοχής στην αρχιπελαγική δομή του Αιγαίου (και της Κρήτης), η Ελλάδα θα είχε πολλαπλά οφέλη. Οφέλη στρατηγικής σημασίας οφέλη στην άμυνα, στη γεωπολιτική της λειτουργία και στην εθνική οικονομία. Επίσης, θα αποκτούσε και ένα ισχυρό χαρτί για να κατοχυρώσει τα δώδεκα ναυτικά μίλια στα χωρικά της ύδατα και να εξασφαλίσει την ΑΟΖ που δικαιούται. Και μάλιστα μια “εμπλουτισμένη” έννοια της ΑΟΖ, που θα λειτουργεί σε σημαντικό βαθμό ως χώρος άσκησης εθνικής κυριαρχίας.